قطعاً بارها در اطرافمان دیدهایم که کودکان یکی دو سال بعد از تولدشان، موهای بور و روشنی دارند ولی تدریجاً و با بزرگ شدنشان، رنگ موهایشان تیره میشود و درنهایت در بزرگسالی موهایی به رنگ قهوهای تیره یا حتی سیاه خواهند داشت؛ اما واقعاً ماجرا چیست؟
اگر بخواهیم جواب کوتاهی به این سؤال بدهیم، پاسخ این است که رنگ مو، توسط یک واکنش متقابل پیچیده از ژنها، سلولهای تولیدکننده رنگدانه و هورمونها کنترل میشود. دانشمندان بخش عمدهای از ژنهای درگیر در رنگ مو را شناسایی کردهاند و به آنها واقفاند ولی هنوز در تلاشند تا بفهمند چرا موهای برخی از کودکان که در بچگی بلوند بوده، با گذر سن تیره میشود ولی رنگ روشن موهای برخی دیگر در تمام عمرشان روشن میماند.
دزموند توبین، استاد علوم پوست در کالج دانشگاهی دوبلین، دراینباره گفت: «این به وراثت ژنتیکی افراد بستگی دارد.»
رنگ مو از رنگدانهای به نام ملانین که توسط سلولهای تخصصی به نام ملانوسیتها در فولیکولهای مو تولید میشود، نشئت میگیرد. دو نوع اصلی ملانین وجود دارد: اواملانین که سایههای قهوهای و سیاه را تولید میکند و فئوملانین که در ایجاد تناژهای زرد و قرمز در مو نقش دارد.
میزان و نوع ملانین تولید شده توسط یک فولیکول تا حد زیادی رنگ موی فرد را تعیین میکند. بهطورکلی، بالاتر بودن میزان اواملانین، به معنای داشتن موی تیرهتر است. مثلاً در طول بارداری، سطوح بالای استروژن و پروژسترون، باعث تولید اواملانین بیشتر و درنهایت تیره شدن مو میشود. باید این را هم در نظر داشت که فعالیت فولیکولهای مو لزوماً در طول دوران کودکی ثابت نیست و با رشد کودک، سیگنالهای بیولوژیکی کنترلکننده تولید رنگدانه هم ممکن است تغییر کنند.
تغییر رنگ؛ از بلوند تا قهوهای
توبین در بخش دیگری از صحبتهایش به این نکته اشاره کرد که در اکثر کودکان بلوند، روند تیره شدن رنگ موها در حدود دوره بلوغشان و معمولاً بین حدود ۱۰ تا ۱۳ سالگی رخ میدهد. طبق توضیح او، احتمالاً تغییرات هورمونی در دوران بلوغ، ازجمله افزایش ترشح استروژنها و آندروژنها، اواملانین را تحریک کرده و درنتیجه آن تدریجاً رنگ موهای بلوند فرد تیرهتر میشود.
توبین ادامه داد: «افرادی که در کودکی موهای روشن داشتند و در بزرگسالی هم موهایشان بلوند باقی میماند، معمولاً دارای کاهش تعیینشده ژنتیکی در تشکیل رنگدانه اواملانین هستند.»
این موضوع که هورمونها چگونه ممکن است باعث این تغییر شوند، همچنان در حد یک معماست؛ اما یکی از سرنخهای این معما از گروهی از هورمونها به نام ملاناکورتینها میآید. یکی از آنها، هورمون محرک ملانوسیت آلفا (alpha-MSH)، در فرمان دادن به سلولهای تولیدکننده رنگدانه برای ساخت ملانین بیشتر نقش دارد. در پوست ما، alpha-MSH توسط نور فرابنفش (UV) تحریک میشود.
نور فرابنفش در اکثر موارد برای پوست ما مضر است؛ چراکه از طریق یک مسیر سیگنالینگ سلولی، آزادسازی alpha-MSH را برای برنزه کردن پوست تشویق کرده و به DNA سلولهای پوستی آسیب میرساند؛ اما در مورد موها، اوضاع متفاوت و پیچیده میشود. دانشمندان نشان ندادهاند که افزایش alpha-MSH، تستوسترون، استروژن یا هر هورمون خاص دیگری، دلیل تیره شدن موهای بلوند است. سیستم ملاناکورتین نشان میدهد که هورمونها میتوانند به سلولهای تولیدکننده رنگدانه بگویند که اواملانین بیشتری بسازند. ولی هنوز مشخص نیست که آیا تغییرات در این سیستم واقعاً دلیل تیره شدن موهای بلوند در دوران بلوغ فرد است یا خیر.
وویچک برانیکی، محققی که در دانشگاه یاگیلونیای لهستان درباره ژنتیک رنگدانههای انسانی تحقیق میکند در این رابطه گفت: «ما هنوز ژنهای کنترلکننده این فرآیند را شناسایی نکردهایم. در حال بررسی این احتمال هستیم که شاید هورمونها، بسته به زمینه ژنتیکی کودکان، بر فولیکولهای موی آنها تأثیر متفاوتی بگذارند.»
در حال حاضر، پژوهشگران نمیدانند کدام ژنها در این ماجرا درگیر هستند یا چگونه با تغییرات هورمونی در دوران بلوغ تعامل دارند. به همین خاطر باید تحقیقات بیشتری انجام شود.
برانیکی فرض میکند که در بعضی از کودکان، هورمونها ممکن است تولید ملانین یا انتقال رنگدانه را در داخل فولیکول مو القا کنند؛ به عبارت دیگر، دو کودک ممکن است در سنین کودکیشان، موهای بلوند مشابهی داشته باشند اما با گذر زمان و رشد، بدنهایشان پاسخ متفاوتی به تغییرات هورمونی بدهند. یکی ممکن است به تولید نسبتاً کم اواملانین ادامه دهد و موهایش همچنان بلوند بماند و در کودک دیگر، فولیکولهای دیگری بهتدریج تولید رنگدانه را افزایش داده و دستههای جدیدی از موهای تیرهتر روی سرش رشد کنند. برانیکی گفت: «تحقیقات روی تغییرات ژنوم انسان کاملاً پیشرفته است، اما هنوز همه جنبهها توضیح داده نشدهاند.»
