روزهای پایانی شهریور ماه همواره برای جمعیت حدود ۴۰ میلیونی دانشآموزان و والدین با تب و تابهایی همراه است؛ به طوری که دانشآموز پیش از رسیدن به نیمکت مدرسه باید مسیری پرهزینه را پشت سر بگذارند؛ مسیری که از ثبتنام و خرید کتاب درسی آغاز و به خرید کیف، کفش، روپوش مدرسه، لوازمالتحریر، سرویس مدرسه، تغذیه و در برخی خانوادهها شهریه مدارس غیردولتی و کلاسهای فوقبرنامه میرسد.
در بازارهای اطراف مراکز خرید و فروشگاههای لوازمالتحریر و حتی دست فروشان، این روزها بیشتر از همیشه میتوان دانشآموزانی را دید که همراه پدر و مادرشان میان قفسهها میچرخند؛ یکی دنبال دفتر با طرح شخصیت کارتونی مورد علاقهاش است، دیگری قیمت مدادرنگیها را مقایسه میکند اما والدین در همان حال، ماشینحساب ذهنشان را برای جمعزدن هزینهها به کار انداختهاند.
خریدی که با «دفتر و مداد» شروع میشود
«فقط آمده بودیم چند دفتر بخریم» جملهای است که یکی از والدین مغازه لوازم التحریر نزدیک پل کالج تهران درباره میزان خریدهای امسال میگوید، اما چند دقیقه بعد وقتی فهرست خرید کامل میشود، ماجرا دیگر فقط چند دفتر نیست، دندان قروچه و درخواست تخفیف برای لیست سفارشها نیز به چشم میخورد.
یک دانشآموز برای آغاز سال تحصیلی، فارغ از مقطع و نوع مدرسه، به مجموعهای از لوازم اولیه نیاز دارد؛ دفتر، مداد، خودکار، پاککن، تراش، خطکش، مدادرنگی، جامدادی، پوشه، چسب، قیچی و در مقاطع مختلف وسایل دیگری که مدرسه در فهرست خرید اعلام میکند.
در مقطع ابتدایی، فهرست لوازم مورد نیاز معمولاً طولانیتر است و وسایلی مانند مدادرنگی، گواش، ماژیک، دفتر نقاشی، ابزار کاردستی و سایر اقلام آموزشی نیز به خرید اضافه میشود. در مقابل، در دوره متوسطه ممکن است برخی از این اقلام حذف شود، اما تعداد دفترها، خودکار، ابزار هندسه و در برخی رشتهها وسایل تخصصیتر افزایش یابد.
با چرخی در محدوده میدان فردوسی تا میدان انقلاب تهران و کسانی که سر خیابانها بساط پهن کردهاند قیمتها را جویا میشویم؛ مداد ساده از ۴۰ تا ۷۰ هزار تومان، مداد تراش از ۵۰ تا ۱۲۰ هزار تومان، پاک کن از ۳۰ تا ۹۰ هزار تومان، خط کش از ۱۰۰ هزار تومان تا دو میلیون تومان به جهت هندسی بودن نوع آن، قیچی از ۱۵۰ تا ۲۲۰ هزار تومان، مداد رنگی از ۸۰ هزار تومان شش رنگ تا دو میلیون و ۴۸۰ هزار تومان ۲۴ رنگه فابرکاستل، قیمت دفتر از ۱۰۰ هزار تومان ساده تا یک میلیون و ۸۰۰ هزار تومان سیمی ۲۰۰ برگ کلاسه دار، جامدادی از ۲۰۰ هزار تومان تا ۸۵۰ هزار تومان، قمقمه از ۴۵۰ هزار تومان تا بالای سه میلیون تومان دو جداره گرم و سرد نگه دارنده، ظرف غذا از ۵۰۰ تا سه میلیون تومان طرح دار نگهدارنده دما است.
در این بین از همه مهمتر قیمت کیف مدرسه است که از دو میلیون و ۳۰۰ هزار تومان تا حتی ۷ میلیون تومان جک دار چمدانی نیز به چشم میخورد. قیمت کفش نیز با توجه به طبی و معمولی و چرم و ساده بودن از دو میلیون تومان تا بالای ده میلیون تومان نیز مشاهده میشود.
یکی از فروشندگان لوازمالتحریر میگوید که خانوادهها در روزهای پایانی شهریور بیشتر به دنبال کالاهای «اقتصادی» هستند و پیش از خرید، چند مدل را با یکدیگر مقایسه میکنند.
به گفته او، اختلاف قیمت میان لوازمالتحریر ساده، ایرانی، خارجی، برند و فانتزی قابل توجه است و همین موضوع باعث شده بسیاری از خانوادهها به جای خرید یکجای تمام فهرست، اقلام را بر اساس ضرورت اولویتبندی کنند.
وقتی بچه «دفتر ساده» نمیخواهد
اما زمان خرید لوازم مدرسه فقط مسئله قیمت نیست. کودکان و نوجوانان نیز در انتخاب وسایل مدرسه نظر دارند؛ مسئلهای که گاهی خرید را برای خانوادهها دشوارتر میکند.
یکی از مادرانی که در فروشگاه لوازم التحریر محدوده میدان انقلاب لیست خریدش را نگاه میکرد، میگوید: «بچه دوست دارد دفتر و کیف و جامدادی طرحدار داشته باشد. وقتی قیمت دفتر ساده و فانتزی را مقایسه میکنید، تفاوتش کم نیست. از طرفی نمیخواهی بچهات را از بقیه همکلاسیهایش جدا کنی، از طرف دیگر واقعاً نمیشود هر چیزی که میخواهد خرید. برای خرید چند قلم ساده مانند دفتر، مدادرنگی، جامدادی، کیف هزینه ۴ میلیون و ۷۰۰ هزار تومانی پرداخت کردم.»
این مادر ادامه میدهد: «امسال قرار گذاشتیم بعضی وسایل سال قبل را که هنوز سالم است نگه داریم. اگر قرار باشد همه چیز را از صفر بخریم، هزینه خیلی بیشتر میشود.»
کیف مدرسه؛ خریدی که میتواند چند میلیون تومان هزینه داشته باشد
کیف مدرسه یکی دیگر از اقلام اصلی سبد خرید است؛ کالایی که اختلاف قیمت زیادی میان مدلهای مختلف آن وجود دارد.
در بازار، فروشندگان معمولاً کیفیت دوخت، جنس پارچه، زیپ، بند و طراحی کیف را از عوامل اصلی اختلاف قیمت عنوان میکنند.
یکی از پدرهایی که در همان فروشگاه محدوده انقلاب تهران با دو فرزندش به دنبال خرید وسایل بود میگوید: «سال گذشته کیف ارزان خریدیم و وسط سال زیپش خراب شد. امسال مجبور شدیم بیشتر هزینه کنیم. شاید روی کاغذ بگویی دو یا سه میلیون تومان برای کیف زیاد نیست، ولی وقتی همین مبلغ را با کفش و لباس و لوازمالتحریر جمع میکنی، رقم بزرگی میشود. بهخصوص اگر دو فرزند داشته باشی هزینهها دوبرابر میشود. هر آنچه که برای دخترم دیدم از حدود ۴ میلیون تومان به بالا بود که حداقل بتواند یک سال تحصیلی را با آن بگذراند باید برای پسرم هم تهیه کنم.»
کفش؛ یک جفت برای مدرسه و یک جفت برای ورزش
کفش نیز از اقلامی است که بهویژه برای دانشآموزان ابتدایی ممکن است هر سال یا حتی در طول سال نیاز به تعویض داشته باشد.
رشد پای کودک، فرسودگی کفش و نیاز به کفش ورزشی باعث میشود خانوادهها معمولاً بیش از یک جفت کفش را در نظر بگیرند.
یکی از مادرانی که برای خرید کفش پسرش مرتبا گزینههای انتخابی را عوض و قیمت را از فروشنده میپرسد، میگوید: «اگر فقط کفش مدرسه باشد شاید بتوانیم مدیریت کنیم، اما مدرسه کفش ورزشی هم میخواهد. بچه هم در این سن سریع پایش بزرگ میشود. کفشی که اول سال میخری ممکن است چند ماه بعد دیگر اندازهاش نباشد. هزینه کفش طبی چرم برای یک پسر کلاس ششمی ۷ میلیون و ۹۰۰ هزار تومان آب خورد و نمیتوان پا را که قلب دوم است را فدای پول و هزینه کرد.»
به گفته کارشناسان، کیفیت کفش موضوع مهمی است؛ چراکه خرید کفش بسیار ارزان ممکن است در کوتاهمدت هزینه را کاهش دهد، اما در صورت خرابشدن یا نیاز به تعویض، هزینه مجدد و مشکلاتی برای ستون فقرات ایجاد میکند.
روپوش؛ لباسی که امکان انتخاب ندارد
خرید روپوش مدرسه یکی دیگر از هزینههای اجباری یا شبهاجباری خانوادهها برای آغاز سال تحصیلی است.
بسته به مدرسه، مقطع، جنس پارچه و کیفیت دوخت، قیمت روپوش متفاوت است و در برخی مدارس نیز لباس فرم از تولیدی مشخصی تهیه میشود.
والدین یکی از مدارس هیئت امنایی استان البرز میگوید: «اگر خودمان میتوانستیم انتخاب کنیم شاید میشد با قیمت مناسبتری لباس تهیه کرد. ولی وقتی مدرسه مدل یا تولیدی مشخص معرفی میکند، عملاً انتخاب خانواده محدود میشود. برای روپوش دخترم که به مقطع ششم ابتدایی مدرسه هیئت امنایی میرود علاوه بر ۷ میلیون شهریه، مبلغ ۶.۵ میلیون تومان نیز بابت پارچه و دوخت و مقنعه پرداخت کردم.»
والد دیگری میگوید: «برای بچهای که هنوز در سن رشد است، خرید روپوش هر سال هزینه دارد. اگر لباس سال قبل اندازه باشد که خوب است، ولی اگر کوتاه شده باشد یا خراب شده باشد، باید دوباره هزینه کنیم. برای هزینه روپوش پسرم در مقطع نهم متوسطه مدرسه غیردولتی در استان البرز حدود ۱۱ میلیون تومان علاوه بر هزینه شهریه که چیزی حدود ۱۵۰ میلیون تومان بود پرداخت و برای دخترم در پایه چهارم ۵ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان هزینه کردم.»
لباس ورزشی نیز در بسیاری از مدارس هزینه جداگانهای دارد و همین موضوع رقم نهایی پوشاک مدرسه را افزایش میدهد.
خرید «کتاب درسی» هزینه دیگر خانوادهها
کتب درسی نیز یکی از اقلام ضروری آغاز سال تحصیلی است. هرچند سازوکار ثبت سفارش و توزیع کتابهای درسی از سوی آموزش و پرورش انجام میشود و هزینه خرید کتاب با یارانه دولت برای اکثر خانوادهها ارزان است اما این داستان سر دراز دارد چرا که والدین علاوه بر کتابهای درسی، با هزینه جزوه و کتابهای کمکآموزشی که از حدود ۵۰۰ هزار تومان آعاز و تا حدود ۲ میلیون تومان به ازای هر جلد کتاب میرسد. در خانوادههایی که دانشآموز سالهای پایانی متوسطه یا پایههای مهم تحصیلی را میگذراند خرید کتابهای این چنینی بعضا اجباری میشود طوری که یک دانشآموز دوره متوسطه مدرسه سمپاد میگوید: «کتاب درسی یک طرف است، اما مدرسه و معلم چند کتاب کمکآموزشی معرفی میکنند. نمیتوانی همه را هم نخری چون از برنامه عقب میمانی. هزینه کتابهای درسی به خصوص در مقطع متوسطه نه تنها مهم و لازم بلکه گاها اجباری است.»
هزینهای که روی هیچ برگهای ثبت نمیشود
هزینه تحصیل یک دانشآموز به خریدهای شهریورماه، هزینه روپوش و کتاب درسی محدود نمیشود. تغذیه، سرویس مدرسه، کلاسهای زبان، ورزش، هنر، تقویتی، اردو، برنامههای فرهنگی و پرورشی و سایر فعالیتهای مدرسهای، از جمله هزینههایی هستند که در طول سال به خانواده تحمیل میشوند. در واقع اگر هزینههای آغاز سال را «هزینه ورود» بدانیم، خانواده در طول سال با مجموعهای از هزینههای مستمر نیز مواجه هستند.
در میان هزینههای مربوط به مدرسه، سرویس برای بسیاری از خانوادهها جایگاه ویژهای دارد؛ بهخصوص در شهرهای بزرگ که فاصله خانه و مدرسه، ترافیک و ساعات کاری والدین باعث میشود امکان رساندن و برگرداندن دانشآموز توسط خانوادهممکن نشود.
هزینه سرویس به عوامل مختلفی از جمله مسافت، مسیر، نوع خودرو و تعداد دانشآموزان بستگی دارد که به چند میلیون تومان در ماه میرسد.
یکی از دانشآموزان پایه یازدهم میگوید: «سرویس دیگر یک انتخاب لوکس نیست. پدر و مادرم هر دو سر کار هستند و نمیتوانند صبح و ظهر من و برادرم را جابهجا کنند. مجبوریم سرویس بگیریم، اما وقتی هزینه ماهانه را برای کل سال حساب میکنیم، عدد خیلی بزرگی میشود. هزینه کیلومتری حساب میشود و اگر روزهایی مانند سال گذشته تعطیل شود باید هزینه روزهایی که مدرسه نمیرویم را هم پرداخت کنیم.»
پدر دیگری میگوید: «اگر یک خانواده دو بچه مدرسهای داشته باشد، هزینه سرویس تقریباً تبدیل به یک خرج ثابت و سنگین ماهانه میشود.»
برای خانوادههایی که سرویس مدرسه استفاده نمیکنند نیز رفتوآمد بدون هزینه نیست. بنزین، تاکسی، تاکسی اینترنتی یا هزینه حملونقل عمومی، بسته به شرایط خانواده، به هزینه تحصیل اضافه میشود.
برخی والدین میگویند در سالهای اخیر مجبور شدهاند مدرسه نزدیکتری برای فرزندشان انتخاب کنند تا هزینه رفتوآمد کاهش یابد.
مدرسه دولتی؛ بدون شهریه، اما نه بدون هزینه
در مدرسه دولتی، خانواده بابت تحصیل دانشآموز شهریهای مشابه مدارس غیردولتی پرداخت نمیکند، اما این به معنای رایگانبودن تمام هزینههای مرتبط با مدرسه نیست. علاوه بر هزینههای لوازمالتحریر، پوشاک، کفش، کیف و سرویس و …، موضوع دریافت کمکهای مالی از خانوادهها در مدارس دولتی نیز همواره محل بحث بوده است.
یکی از والدین مدارس البرز میگوید: «ما قبول داریم مدرسه هزینه دارد و برای بعضی برنامهها باید کمک شود، اما چیزی که خانواده را اذیت میکند این است که دقیقاً مشخص نیست کدام هزینه اختیاری است و کدام اجباری.»
والد دیگری میگوید: «وقتی میگویند کمک به مدرسه اختیاری است، خانواده باید واقعاً احساس کند که اختیار دارد. نباید نگران باشد که اگر پرداخت نکرد، بچهاش متوجه تفاوت با دیگران شود.»
برای خانوادههایی که فرزندشان در مدرسه غیردولتی تحصیل میکند، هزینهها ابعاد دیگری پیدا میکند. شهریه مدرسه بسته به مقطع، مدرسه و خدمات آموزشی متفاوت است و در کنار آن، ممکن است هزینههایی مانند سرویس، غذا، کلاسهای فوقبرنامه، زبان، ورزش و سایر خدمات نیز وجود داشته باشد که از حدود ۱۰۰ میلیون تا چند صد میلیون تومان را شامل میشود.
یکی از والدین دانشآموز پایه دهم مدرسه غیردولتی شهر ری میگوید: «وقتی شهریه را میشنوی، فکر میکنی تمام هزینه همین است؛ اما بعد میبینی سرویس جداست، غذا جداست، کلاسهای فوقبرنامه جداست و حتی بعضی کتابها و برنامهها هزینه جدا دارند. در نهایت مبلغی که خانواده در طول سال پرداخت میکند، با چیزی که اول تصور کرده بودیم خیلی فرق دارد.»
کلاس زبان، ورزش، موسیقی و کلاسهای تقویتی
برای بسیاری از خانوادهها، مدرسه فقط آموزش رسمی نیست. کلاس زبان، ورزش، موسیقی، نقاشی، برنامههای مهارتی و کلاسهای تقویتی نیز در سبد آموزشی کودک امروز قرار گرفته است. این هزینهها اگرچه لزوماً جزو «هزینه مدرسه» محسوب نمیشوند، اما در عمل بخشی از مخارج آموزش کودک را تشکیل میدهند و حتی کلاسهایی همچون آموزش زبان انگلیسی دیگر لاکچری محسوب نمیشود بلکه از ملزومات زندگی امروز شدهاند.
یکی از والدین میگوید: «اگر بخواهیم فقط هزینههایی را حساب کنیم که مدرسه از ما میخواهد، یک عدد داریم؛ اما اگر بخواهیم واقعاً هزینه تحصیل بچه را حساب کنیم، باید کلاس زبان و تقویتی و ورزش را هم حساب کنیم.»
یکی از نکات قابل توجه در گفتوگو با خانوادهها، اشاره مکرر آنها به هزینههایی است که در ابتدای سال تحصیلی در برآورد اولیه دیده نمیشود. هزینههای مربوط به اردو، جشنها، فعالیتهای فرهنگی، برنامههای آموزشی، تهیه برخی وسایل برای فعالیتهای کلاسی، کتابهای کمکآموزشی، آزمونها و حتی تعمیر یا تعویض برخی وسایل در طول سال، از جمله مواردی است که به تدریج به هزینه خانواده اضافه میشود.
مادر دانشآموز پایه ششم مدرسهای در تهران میگوید: «اگر از من بپرسید شهریور چقدر برای مدرسه خرج کردی، یک عدد میگویم؛ ولی اگر آخر سال جمع بزنم، عدد دیگری درمیآید. چون وسط سال مدام هزینههای کوچک اضافه میشود به خصوص که دو فرزند دارم و پسرم هنرستانی است.»
خانوادههایی که بیش از یک دانشآموز دارند، فشار هزینه را بیشتر احساس میکنند. اگرچه ممکن است برخی اقلام مانند بخشی از لوازمالتحریر یا حتی لباس در خانواده قابل استفاده مجدد باشد، اما هزینههایی مانند کفش، کیف، روپوش، سرویس، کلاسهای آموزشی و سایر مخارج به تعداد داشتن فرزند دانشآموز افزایش مییابد.
یکی از والدین دارای دو فرزند مدرسهای میگوید: «مشکل این است که افزایش قیمتها فقط روی یک قلم نیست. همه چیز با هم گران شده؛ دفتر، کیف، کفش، لباس، سرویس. وقتی دو بچه داری، دیگر نمیتوانی بگویی این یکی را امسال نمیخرم.»
برخی والدین علاوه بر گرانی، از فشار اجتماعی ناشی از مقایسه وسایل دانشآموزان با یکدیگر گلایه دارند. یکی از مادران میگوید: «بچهها همدیگر را میبینند. وقتی یک دانشآموز کیف یا کفش گرانتری دارد، بچه من هم میپرسد چرا برای من نخریدی. توضیح دادن شرایط اقتصادی خانواده برای یک بچه سخت است. مدرسه و خانواده باید تلاش کنند فضای رقابت بر سر وسایل و امکانات را کاهش دهند. مدرسه باید کاری کند که دانشآموز به خاطر سادهبودن کیف یا لباسش احساس کمبود نکند. این موضوع برای بچهها خیلی مهم است.»
خانوادهها چه چیزهایی را حذف میکنند؟
در میان صحبتهای خانوادهها، یکی از راهکارهای مشترک برای کنترل هزینهها، استفاده مجدد از وسایل سال گذشته است. کیف، جامدادی، مدادرنگی، خطکش و برخی دفاتر نیمهاستفادهشده، در صورت سالمبودن دوباره استفاده میشوند. برخی خانوادهها نیز به جای خرید لوازم فانتزی یا برند، مدلهای سادهتر را انتخاب میکنند.
یکی از دانشآموزان مدارس غیردولتی محدوده صادقیه میگوید: «اولویت والدین این است که بچه وسیلهای داشته باشد که کارش را راه بیندازد. اگر پول اضافه بماند، چیزهای دیگر میخرند و وقتی هر سال لیستی از وسایلی که مدرسه معرفی میکند به خانواده میدهیم فقط با گلایه مواجهایم.»
اما یک نگرانی دیگر؛ کیفیت در برابر قیمت است. بسیاری از والدین میان دو گزینه گرفتارند؛ خرید کالای ارزانتر و احتمال تعویض زودهنگام یا پرداخت بیشتر برای کالای باکیفیتتر.
یک پدر که فرزندش در مقطع متوسطه اول کرج است میگوید: «بعضی وقتها جنس ارزان میخری و فکر میکنی صرفهجویی کردهای، ولی اگر خراب شود باید دوباره بخری. از آن طرف هم توان خرید کالای خیلی گران را هم نداریم.»
به گفته خانوادهها، این مسئله بهویژه در مورد کفش، کیف و لباس اهمیت بیشتری دارد.
یک دانشآموز برای خانواده چقدر هزینه دارد؟
یک دانشآموز برای خانواده چقدر هزینه دارد؟ برای پاسخ به این سوال، نمیتوان یک رقم واحد برای تمام دانشآموزان اعلام کرد؛ چراکه هزینه یک دانشآموز ابتدایی در مدرسه دولتی با دانشآموز متوسطه، دانشآموز مدرسه غیردولتی یا دانشآموزی که از سرویس و کلاسهای متعدد استفاده میکند، یکسان نیست.
با این حال، هزینههای اولیه یک دانشآموز مدرسه دولتی برای خانواده قشر متوسط و خیلی معمولی حداقل ۱۵ میلیون تومان برآورد میشود که به این رقم باید هزینه سرویس و رفت و آمد و خوراکی را هم اضافه کرد. در این میان داستان مدارس غیردولتی متفاوت و ارقام چند صد میلیونی است و نمیتوان برای همه خانوادهها یک نسخه واحد پیچید.
بنابراین «هزینه اول مهر» را نمیتوان فقط با قیمت یک کیف و چند دفتر سنجید؛ این هزینه، مجموعهای از پرداختهای اولیه و مستمر است که در طول سال تحصیلی ادامه پیدا میکند.
حالا در آستانه بازگشایی مدارس، خانوادهها در حال بستن فهرست خرید هستند؛ بعضیها با کیف و کفش نو، بعضی با وسایل سال گذشته و البته با حساب و کتابی که هنوز تمام نشده است و تا آخرین روزهای سال تحصیلی ادامه دارد.
