دریای خزر برای ایران فقط یک پهنه آبی در شمال کشور نیست؛ بخشی از قلمرو تاریخی و ژئوپلیتیکی ایران است که طی سه دهه گذشته یکی از پیچیدهترین پروندههای سیاست خارجی کشور را شکل داده است. فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، معادلات حقوقی خزر را بهکلی تغییر داد. بهجای دو کشور ایران و شوروی، ناگهان پنج کشور ساحلی باید بر سر نحوه استفاده از آبها، بستر دریا، منابع نفت و گاز، کشتیرانی و مسائل امنیتی به توافق میرسیدند.
مذاکرات سالها ادامه یافت و اختلاف بر سر نحوه تقسیم بستر و منابع زیرزمینی، یکی از اصلیترین گرههای مذاکرات بود. سرانجام در مرداد ۱۳۹۷، سران ایران، روسیه، قزاقستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در شهر آکتائوی قزاقستان «کنوانسیون رژیم حقوقی دریای خزر» را امضا کردند. حسن روحانی به نمایندگی از ایران پای این سند را امضا کرد.
این کنوانسیون قرار بود چارچوبی کلی برای مناسبات پنج کشور ساحلی ایجاد کند و در حوزههایی مانند آبهای سرزمینی، مناطق ماهیگیری، کشتیرانی، حفاظت از محیط زیست و همکاریهای امنیتی قواعد مشترکی به وجود آورد. با این حال، یکی از مهمترین مسائل، یعنی تعیین دقیق خطوط مبدأ و نحوه تقسیم بستر و زیربستر بخش جنوبی خزر، همچنان محل اختلاف و ابهام باقی ماند.
همین ابهامات باعث شد روند تصویب نهایی کنوانسیون در ایران متوقف بماند. در هشت سال گذشته روسیه بارها از تهران خواسته است فرایند قانونی الحاق ایران به کنوانسیون را نهایی کند، اما ایران هر بار به دلایل مختلف از نهایی کردن آن خودداری کرده است.
بازگشت کنوانسیون خزر به مجلس
اکنون به نظر میرسد شرایط تغییر کرده است. دولت مسعود پزشکیان لایحه مربوط به الحاق ایران به کنوانسیون را در روزهای اخیر بار دیگر به مجلس فرستاده تا روند تصویب آن از سر گرفته شود.
گفته میشود معاون وزیر امور خارجه نیز در جلسهای با نمایندگان بر تصویب سریع و بدون چالش این کنوانسیون تأکید کرده است. این در حالی است که کنوانسیون از سال ۱۳۹۷، یعنی زمان امضای آن توسط رئیسجمهور وقت، هنوز از دالانهای بهارستان عبور نکرده و به تأیید نهایی نرسیده است.
نمایندگان مخالف از همان ابتدا یکی از اصلیترین نگرانیهای خود را احتمال کاهش سهم ایران از دریای خزر عنوان میکردند. اکنون پرسش اصلی دوباره همان است: آیا پس از هشت سال، ایران قرار است رسماً به این کنوانسیون بپیوندد و اگر پاسخ مثبت است، چه تضمینی برای حفظ منافع و سهم ایران وجود دارد؟
گفته میشود معاون وزیر امور خارجه نیز در جلسهای با نمایندگان بر تصویب سریع و بدون چالش این کنوانسیون تأکید کرده است
حاجیدلیگانی: کنوانسیون خز ذلت بار است
حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده مجلس، درباره این کنوانسیون و نقش دولت روحانی به رویداد۲۴ گفت: «این کنوانسیون ذلتبار در ۲۱ مرداد ۱۳۹۷ توسط آقای روحانی در قزاقستان امضا شده است. جزئیات آن هم توسط آقای ظریف و دوستانشان در وزارت امور خارجه دنبال شده است.»
این نماینده مجلس می گوید: «این کنوانسیون زمانی امضا میشود که آمریکاییها برجام را پاره کردهاند. اینها تصور می کردند با کنوانسیون فوق میتوانند امتیازی کسب کنند، در حالی که سهم ۲۵ درصدی ایران را به ۳.۵ تا ۵ درصد کاهش میدهند. در همان سالها این کنوانسیون برای مصوب شدن در مجلس مطرح شد و به درستی با ایراداتی که گرفته شد به دولت برگشت داده شد. دولت هیچ اقدامی برای رفع کاستیهای آن انجام نداد.»
حاجی دلیگانی می گوید: برابر تعهدی که ۴ کشور دیگر امضاکننده به رئیسجمهور وقت میدهند، بیان میکنند که ۴ الحاقیه و موافقتنامه در جهت تکمیل این کنوانسیون ارائه میشود.
وی درباره الحاقیههای این کنوانسیون اظهار داشت: «آن ۴ الحاقیه یکی از موارد آن در خصوص تعیین تکلیف کشتیرانی در دریای خزر، مورد دیگر دسترسی به آبهای آزاد و بحث نفت و گاز و خط مبدأ است. این چند مورد تعهد داده میشود اما الان که ۸ سال از آن زمان میگذرد، هیچ قدمی برداشته نشده است. از طرفی بیان شده است که بخش جنوبی دریای خزر توسط ۳ کشور آذربایجان، ترکمنستان و ایران تقسیم شود اما اتفاق نمیافتد.»
او افزود: «از آن زمان که طرح برگشت داده شد اتفاقی نیافتاد تا در ۳۱ تیرماه امسال مجدداً همان تیمی که این کار را انجام داده بودند، دوباره طرح را به مجلس و هیئت وزیران آوردند. طبیعتاً این کنوانسیون به هیچ وجه به نفع ملت ما نیست چون با اصل ۷۸ قانون اساسی هم مغایرت دارد و حدود ۳۰ اشکال به آن وارد است. آقایان باید پاسخ دهند که چرا این متن را تصویب کردند و حالا هم با عجله و در دوران جنگ پیگیر تصویب آن هستند.»
اصل ۷۸ قانون اساسی می گوید هرگونه تغییر در خطوط مرزی ممنوع است مگر اصلاحات جزیی با رعایت مصالح کشور، به شرط این که یک طرفه نباشد و به استقلال و تمامیت ارضی کشور لطمه نزند و به تصویب چهار پنجم مجموع نمایندگان مجلس شورای اسلامی برسد.
انتقاد از نقش وزارت خارجه در پیگیری تصویب کنوانسیون
حاجیدلیگانی درباره تلاشهای غریبآبادی در مجلس برای تصویب این کنوانسیون گفت: «از آقای غریبآبادی انتظار میرفت مثل تیم غربگرای وزارت خارجه نشود. به نظر میرسد با رفتن ایشان از قوه قضاییه به وزارت خارجه، حتی جلوتر از غربیها در وزارت خارجه حرکت میکند و با وجهای که از قبل داشته تلاش میکند این کار نادرست را در مجلس خوب جلوه دهد. دریای خزر قلمرو سرزمینی و مسئله ملی است. تمام ملت ایران از تمام اقوام و زبانها قلبشان برای این کشور میتپد و نمیگذارند قطرهای از آبهای خزر را از ایران بگیرند.»
مرحبا: مردم حق دارند بدانند سهم ایران از خزر چقدر است
غلامرضا مرحبا، نماینده آستارا در مجلس یازدهم، از منتقدان امضای کنوانسیون خزر در دولت روحانی به رویداد۲۴ گفت: «در قزاقستان دولت وقت تفاهمی را درباره کنوانسیون خزر انجام داده که الان اخبار آن درآمده است. آنها قول داده بودند پیوستهایی را برای تأمین منافع ایران به این قرارداد اضافه کنند اما این خبر از مردم مخفی نگه داشته شد.»
او افزود: «زمانی که در مجلس به تفاهم آکتائو انتقاد کردم، برخی از افراد از جمله وزیر خارجه وقت هم مصاحبهای مبنی بر تکذیب آن کرد و گفت دروغ است اما بعد از مدتی میبینیم که این توافق به مجلس رسید. در واقعیت همسایگان ما در خزر هم سهم خودشان را تحت حاکمیت خودشان درآوردند و هم سرمایهگذاریهای کلانی را برای استفاده از منابع انجام دادند. آذربایجان از خزر نفت دریافت میکند. ما از تمام توافقات مربوط به خزر دور ماندیم.»
ابهام قدیمی درباره سهم ایران
وی درباره سهم ایران از خزر گفت: «امروز هم به عنوان یک شهروند ایرانی مطالبهگری میکنم. کنوانسیون خزر کی مطرح شد؟ شایعات آن روزها صحت داشت؟ آنچه امروز به مجلس رسیده با آنچه قبلاً وجود داشت چه فرقی دارد، آیا سهم ۱۳ درصد درست است؟ مردم ما محرم هستند و علاقهمند به میهنشان. همین مردمی که بیش از صد روز است در خیابان جمع میشوند هم سؤال دارند.»
او می گوید: نگرانکنندهترین بخش ماجرا سهم ایران از خزر است و کمتر از کشورهای دیگر است. روسیه و قزاقستان و ترکمنستان و آذربایجان سهمشان را برداشتند و اختلافی هم ندارند. گویا کمتر از ۱۳ درصد به ما میرسد. تمام این جزئیات باید برای مردم مشخص شود.
مطالبه توضیح از ظریف
وی می گوید در زمان امضای تفاهم آکتائو ایران به شرط اینکه پیوستهایی به کنوانسیون اضافه شود، این طرح را امضا کرد اما به جایی نرسید. آقای ظریف به شدت این موضوع را تکذیب کرد. با تمام احترامی که برای ایشان قائل هستم از ایشان مطالبهگری داریم که توضیح دهند چه اتفاقی افتاده است.»
