به گزارش خبرنگار نگین حاشیه،
اما تعطیلی مدارس در ایران دیگر به روزهای بحرانی همه‌گیری کرونا محدود نمی‌شود. اگر در سال‌های ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ نگرانی از شیوع یک بیماری فراگیر، کلاس‌های درس را به خانه‌ها منتقل کرد، در سال‌های بعد، آلودگی هوا، کمبود گاز و برق، سرمای هوا، شیوع بیماری‌های فصلی و مناسبت‌های مختلف نیز به دلایل تعطیلی مدارس اضافه شدند. نتیجه این روند، کاهش زمان حضور دانش‌آموزان در کلاس درس و ایجاد وقفه‌های مکرر در فرآیند آموزش بوده است؛ وقفه‌هایی که آثار آنها صرفاً با بازگشایی مدارس از بین نمی‌رود.
نکته مهم در بررسی آمار ایران این است که تاکنون یک جدول رسمی و یکپارچه از سوی وزارت آموزش‌وپرورش که تعداد روزهای تعطیلی اضطراری و روزهای آموزش واقعی را به تفکیک سال، استان و مقطع تحصیلی از آغاز کرونا تا آبان ۱۴۰۵ اعلام کند، در دسترس عمومی نیست. بنابراین نمی‌توان اعداد تعطیلی‌های استانی و سراسری را بدون تفکیک، به‌عنوان آمار قطعی تمام مدارس کشور منتشر کرد.
از کرونا تا آبان ۱۴۰۵؛ ۵۵۰ روز تعطیلی مدارس
یکی از مهم‌ترین اظهارنظرهای رسمی درباره ابعاد تعطیلی مدارس را علیرضا کاظمی، وزیر آموزش‌وپرورش، در شهریور ۱۴۰۵ مطرح کرد. او با اشاره به گزارشی که درباره تعطیلی مدارس ایران و سایر کشورها تهیه شده است، اعلام کرد مدارس ایران در مجموع حدود ۵۵۰ روز تعطیلی داشته‌اند. به گفته او، چین در دوران کرونا کمتر از نصف ایران تعطیلی داشته و تعطیلی مدارس در ژاپن نیز کمتر از ۱۰۰ روز بوده است.
این رقم ۵۵۰ روز، مهم‌ترین عددی است که تاکنون از سوی مقام ارشد وزارت آموزش‌وپرورش درباره مجموع تعطیلی مدارس کشور اعلام شده است؛ با این حال، جزئیات محاسبه آن، از جمله سهم تعطیلی کامل، تعطیلی منطقه‌ای، تعطیلی ناشی از کرونا و تعطیلی‌های پس از آن را منتشر نشده است.
ایران بیشترین تعطیلات مدارس دنیا را دارد
اما برخلاف آنچه مسئولان سعی می‌کنند زیاد بودن تعطیلی مدارس را به شرایط خاص از زمان کرونا به بعد منتسب کنند، احمد عابدینی معاون وقت شورای عالی آموزش وپرورش، 6 دی ماه 1395 در مصاحبه‌ای با روزنامه شرق گفت: «تعطیلات مدارس در دنیا از حداقل ٧٠ تا ١٢٥ روز متغیر است، اما کشور ما تقریبا بالای این میانگین یعنی ١٢٥ روز قرار دارد. در این بررسی که حدود ١٢ کشور از جمله ایران مطالعه شده است، کشور کانادا ٩٠ روز در طول سال تعطیلی دارد، کشور ژاپن حدود ٨٠ روز تعطیلات دارد و جز کشورهای با کمترین تعطیلات است، انگلستان 100 روز، ترکیه ١٢٥ روز و آلمان ٩٠ روز تعطیلات دارند، ایران هم حداقل در این زمینه رکورد ١٢٥ روز را زده است که واقعا نسبت به بسیاری از کشورها زیاد است.»
نتایج آزمون‌های تیمز ۲۰۲۳، تصویری نگران‌کننده از وضعیت آموزش در ایران بود
به این ترتیب نمی‌توان گفت که شرایط خاص تنها باعث بروز تعطیلی‌های بی‌حد و حساب مدارس در کشور ما شده، ضمن اینکه حتی در دوران کرونا هم بسیاری از کشورها آموزش را به طور کامل تعطیل نکرده و برخی به صورت کامل یا ترکیبی به فعالیت خود ادامه دادند.
برای مقایسه بازدهی نظام‌های آموزشی در کشورهای مختلف آزمون‌های PISA و تیمز از معتبرترین آزمون‌ها هستند که البته ایران تنها در آزمون‌های تیمز شرکت کرده و آخرین نتایج آن هم مربوط به سال 2023 است.
نتایج آزمون‌های تیمز ۲۰۲۳ تصویر نگران‌کننده‌ای از وضعیت یادگیری ارائه می‌کند. بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی آموزش‌وپرورش، نمره ریاضی دانش‌آموزان پایه چهارم از ۴۴۳ در سال ۲۰۱۹ به ۴۲۰ در سال ۲۰۲۳ کاهش یافته است. نمره علوم همین پایه نیز از ۴۴۱ به ۴۳۲ رسیده است. در پایه هشتم نیز نمره ریاضی از ۴۴۶ به ۴۲۳ و علوم از ۴۴۹ به ۴۱۹ کاهش پیدا کرده است.
البته این کاهش نمرات را نمی‌توان صرفاً به تعطیلی مدارس نسبت داد؛ زیرا عواملی مانند کیفیت تدریس، وضعیت اقتصادی خانواده‌ها، کمبود معلم، امکانات مدارس و نابرابری آموزشی نیز در این نتایج نقش دارند. با این حال، طولانی شدن وقفه‌های آموزشی می‌تواند یکی از عوامل تشدیدکننده این وضعیت باشد.
یادگیری، فرآیندی پیوسته و مرحله‌ای است و نمی‌توان آن را صرفاً به انتقال مطالب کتاب درسی محدود کرد / مهم‌ترین آسیب تعطیلی‌های مکرر این است که ارتباط منظم میان دانش‌آموز و معلم قطع می‌شود
فاطمه حسینی، کارشناس آموزش، در این‌باره می‌گوید: در تحلیل پیامدهای تعطیلی‌های مکرر مدارس می‌توان بر این نکته تأکید کرد که یادگیری، فرآیندی پیوسته و مرحله‌ای است و نمی‌توان آن را صرفاً به انتقال مطالب کتاب درسی محدود کرد.
او می‌افزاید: مهم‌ترین آسیب تعطیلی‌های مکرر این است که ارتباط منظم میان دانش‌آموز و معلم قطع می‌شود. در آموزش حضوری، معلم می‌تواند میزان درک دانش‌آموز از یک موضوع را ارزیابی کند، اشتباهات او را تشخیص دهد و پیش از ورود به مبحث جدید، ضعف‌های قبلی را برطرف کند. اما وقتی کلاس‌ها مرتب تعطیل می‌شوند، این زنجیره آموزشی از هم گسسته خواهد شد.
این کارشناس آموزش تاکید می‌کند: این مساله به‌ویژه در دوره ابتدایی اهمیت بیشتری دارد. دانش‌آموزی که هنوز مهارت‌های پایه خواندن، نوشتن و محاسبات را به‌طور کامل فرا نگرفته است، در صورت مواجهه با وقفه‌های آموزشی ممکن است در دروس بعدی نیز با مشکل روبه‌رو شود.
آموزش مجازی حتما جایگزین مناسبی برای آموزش حضوری نیست / این وقفه‌ها همچنین بر وضعیت روانی و انگیزه تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارند
فاطمه حسینی در پاسخ به این سوال که آموزش مجازی چقدر می‌تواند جای خالی آموزش حضوری در شرایط اضطراری را بگیرد، می‌گوید: آموزش مجازی اگرچه در شرایط اضطراری امکان ادامه ارتباط آموزشی را فراهم می‌کند، اما الزاماً جایگزین مناسبی برای کلاس حضوری نیست. همه دانش‌آموزان به اینترنت پایدار، تلفن همراه یا رایانه اختصاصی و فضای مناسب برای مطالعه دسترسی ندارند. در خانواده‌هایی که چند دانش‌آموز دارند یا والدین امکان همراهی مستمر با فرزندان را ندارند، کیفیت آموزش غیرحضوری می‌تواند به شکل محسوسی کاهش پیدا کند.
او می‌افزاید: این وقفه‌ها همچنین بر وضعیت روانی و انگیزه تحصیلی دانش‌آموزان تأثیر می‌گذارند. دانش‌آموزی که نمی‌داند هفته آینده کلاس‌هایش حضوری است یا مجازی، به‌تدریج نظم مطالعاتی خود را از دست می‌دهد. تکرار این وضعیت می‌تواند تمرکز، انگیزه و احساس مسئولیت او نسبت به یادگیری را کاهش دهد.
تعطیلی طولانی‌مدت، به‌ویژه در سنین پایین، می‌تواند پیامدهایی فراتر از افت نمرات درسی داشته باشد
این کارشناس آموزش هشدار می‌دهد: از سوی دیگر، تعطیلی مدارس فقط به معنای از دست رفتن چند ساعت کلاس درس نیست. مدرسه برای بسیاری از دانش‌آموزان محیطی برای تعامل اجتماعی، تمرین مسئولیت‌پذیری، همکاری گروهی و رشد مهارت‌های ارتباطی است. بنابراین تعطیلی طولانی‌مدت، به‌ویژه در سنین پایین، می‌تواند پیامدهایی فراتر از افت نمرات درسی داشته باشد.
راهکار کشورهای دیگر؛ جبران تعطیلی به جای حذف آموزش
یکی از تفاوت‌های مهم نظام‌های آموزشی موفق با ایران، نحوه مواجهه با تعطیلی‌های اضطراری است. در بسیاری از کشورها، تقویم آموزشی به‌گونه‌ای تنظیم می‌شود که تعداد مشخصی روز آموزش در طول سال تضمین شود. برای نمونه، در برخی ایالت‌های آمریکا حداقل ۱۸۰ روز آموزش در سال الزامی است و تعطیلی‌های ناشی از برف و شرایط جوی با کاهش تعطیلات تابستانی یا تغییر تقویم آموزشی جبران می‌شود.
در امارات نیز وزارت آموزش‌وپرورش تقویم آموزشی مشخصی تدوین می‌کند و مدارس دولتی و خصوصی تابع برنامه مصوب هستند. تقویم آموزشی این کشور برای سال ۲۰۲۵-۲۰۲۶ از ۲۵ اوت ۲۰۲۵ آغاز شده و پایان سال تحصیلی ۳ ژوئیه ۲۰۲۶ تعیین شده است. این کشور همچنین حداقل روزهای آموزشی موردنیاز را برای مدارس مشخص می‌کند.
به این ترتیب تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد حفظ استمرار آموزش، حتی در شرایط دشوار، باید یکی از اولویت‌های اصلی سیاست‌گذاری عمومی باشد. تعطیلی مدرسه شاید در کوتاه‌مدت ساده‌ترین راه برای مدیریت آلودگی هوا یا کمبود انرژی باشد، اما هزینه واقعی آن را دانش‌آموزانی می‌پردازند که فرصت یادگیری آنها قابل بازگشت نیست.