در هفته دولت با نگاهی به عملکرد هیئت وزیران در حوزههای مختلف و میزان تحقق شعارهای انتخاباتی رئیسجمهوری، گزارشی از فاصله «رویکرد» و «عملکرد» دولت چهاردهم در طول دو سال گذشته را بررسی و در این گزارش عملکرد دولت در حوزه فرهنگی را مرور کردهایم.
مسعود پزشکیان در انتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۳ بیش از آنکه وعدههای عدددار و زمانبندیشده اقتصادی ارائه کند، بر تغییر رویکرد حکمرانی، بازگشت به قانون، استفاده از ظرفیت کارشناسان و ایجاد «وفاق ملی» تأکید داشت. در میان وعدهها و مواضع او، بخش مهمی نیز به حوزه فرهنگی و اجتماعی مربوط میشد؛ حوزهای که در آن «رفع فیلترینگ و آزادتر شدن اینترنت»، مخالفت با برخوردهای قهری در موضوع حجاب و گشت ارشاد، استفاده بیشتر از ظرفیت زنان، اقوام و مذاهب، توجه به استادان و نخبگان و اصلاح فضای دانشگاهها و توجه به هنرمندان و اصحاب فرهنگ و هنر، از برجستهترین مطالبات مطرحشده بود.
در آستانه پایان دومین سال فعالیت دولت چهاردهم، می توان تصویری نسبتاً روشن از میزان تحقق این وعدهها ارائه کرد که نشان میدهد دولت در برخی حوزهها توانسته گامهای ملموسی بردارد، در برخی دیگر به دلیل ساختار حقوقی و چندلایه تصمیمگیری با محدودیت مواجه شده و در بعضی موارد نیز وعده انتخاباتی هنوز بهطور کامل محقق نشده است.
«رفع فیلترینگ و آزادتر کردن اینترنت»، «جمع شدن گشت ارشاد و مخالفت با برخوردهای قهری در مسئله حجاب» در کنار اصلاحات اقتصادی و سیاست خارجی از محورهای اصلی وعدههای انتخاباتی رئیسجمهوری است.
پزشکیان در انتخابات درباره فرهنگ و جامعه چه گفت؟
از مهمترین ویژگیهای شعارهای انتخاباتی پزشکیان، تأکید بر تغییر شیوه مواجهه حاکمیت با مسائل اجتماعی بود. او در جریان مناظرات انتخاباتی درباره موضوع حجاب صراحتاً با برخورد خشونتآمیز و اجبار مخالفت کرد.
پزشکیان پس از سومین مناظره انتخاباتی در پاسخ به پرسشی درباره نوع برخورد با حجاب گفت زنان و دختران را همراهان مردان در زندگی میداند و تأکید کرد که از نظر اعتقادی نباید با زور و اجبار با مردم برخورد کرد یا آنان را مجبور کرد آنگونه که حکومت میخواهد لباس بپوشند و رفتار کنند.
در واقع، وعده پزشکیان در این حوزه را باید بیشتر «تغییر رویکرد» دانست. او در تبلیغات انتخاباتی مخالفت خود را با شیوههای قهری، گشت ارشاد و برخوردهای سختگیرانه مطرح کرد. در حوزه اینترنت نیز رئیسجمهوری یکی از صریحترین مواضع خود را در مخالفت با فیلترینگ بیان کرد و وعده داد محدودیتهای فضای مجازی را کاهش دهد. همین دو موضوع فیلترینگ و حجاب، به تدریج به دو شاخص اصلی برای ارزیابی عملکرد اجتماعی دولت چهاردهم تبدیل شدند.
رفع فیلترینگ، وعدهای که بخشی از آن محقق شد
اگر بخواهیم در میان وعدههای فرهنگی و اجتماعی پزشکیان یک مورد را بهعنوان روشنترین نمونه «تحقق نسبی» معرفی کنیم، رفع فیلتر برخی سکوهای پرکاربرد در دولت چهاردهم در صدر قرار میگیرد. پزشکیان از ابتدای دولت بر این موضوع تأکید داشت، اما خیلی زود مشخص شد تصمیمگیری درباره فیلترینگ صرفاً در اختیار دولت نیست و شورای عالی فضای مجازی و دیگر نهادهای حاکمیتی نیز در این زمینه نقش دارند.
در مهر ۱۴۰۳، رئیسجمهوری اعلام کرد مجلس، قوه قضائیه و وزارت ارتباطات درباره فیلترینگ در حال رایزنی هستند تا با رسیدن به یک نگاه مشترک، این مسئله حل شود. پزشکیان در آذرماه همان سال نیز در یک گفتوگوی تلویزیونی توضیح داد برای رسیدن به تصمیم درباره فیلترینگ، باید میان سران قوا و سپس اعضای شورای عالی فضای مجازی هماهنگی ایجاد شود.
سرانجام در چهارم دی ۱۴۰۳، نخستین گام عملی برداشته شد و واتساپ و گوگلپلی رفع فیلتر شدند. این اقدام «گام اول» وعده پزشکیان برای رفع فیلترینگ بود. این تصمیم با همکاری سران قوا و اکثریت اعضای شورای عالی فضای مجازی گرفته شد.
بنابراین در این بخش نمیتوان گفت وعده پزشکیان به طور کامل اجرا شد؛ اما نمیتوان آن را وعدهای تحققنیافته نیز دانست. نتیجه عملکرد دولت را میتوان تحقق مرحلهای و ناقص وعده رفع فیلترینگ ارزیابی کرد.
چرا تحقق وعده کامل نشد؟
شاید مشکل اصلی این است که رئیسجمهوری به تنهایی اختیار رفع همه محدودیتها را ندارد. از سوی دیگر، در سال دوم دولت، مسائل امنیتی و جنگ تحمیلی از سوی دشمن آمریکایی_صهیونیستی به یکی از موانع ادامه این روند تبدیل شد.
در اردیبهشت ۱۴۰۵، الیاس حضرتی رئیس شورای اطلاعرسانی دولت، پس از فروکش کردن نسبی آتش جنگ ۴۰ روزه اعلام کرد «سیاست قطعی و بدون عقبنشینی دولت» گشایش اینترنت بینالملل و رفع فیلترینگ است. او گفت گشایشهای اولیه حاصل شده اما اختلاف نظرها و تحولات ناشی از جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، ادامه این روند را به تأخیر انداخته است.
این نکته از نظر ارزیابی وعده انتخاباتی اهمیت زیادی دارد؛ دولت همچنان از نظر سیاسی و اعلامی خود را متعهد به رفع فیلترینگ میداند، اما در عمل، پس از رفع فیلتر واتساپ و گوگلپلی، وعده به مرحله رفع کامل محدودیتها نرسیده است.
حتی در تیر و مرداد ۱۴۰۵ نیز تعدادی از نمایندگان مجلس تأکید کردند وضعیت اینترنت همچنان برای مردم رضایتبخش نیست و موضوع رفع محدودیتها در دستور پیگیری قرار دارد.
از این رو، ارزیابی نهایی در پایان دو سال را میتوان چنین بیان کرد که وعده رفع فیلترینگ تحقق نسبی اما نه کامل داشته است.
حجاب؛ وعدهای که بیشتر در «تغییر شیوه برخورد» خود را نشان داد
موضوع حجاب از پیچیدهترین وعدههای اجتماعی پزشکیان است؛ رئیسجمهوری از یک سو در انتخابات با برخوردهای قهری و گشت ارشاد مخالفت کرد و از سوی دیگر، در مقام رئیس دولت با مجموعهای از قوانین و نهادهای خارج از اختیار مستقیم قوه مجریه مواجه شد.
در این زمینه، مهمترین اقدام دولت چهاردهم در ماههای نخست، ممانعت از اجرای قانون عفاف و حجاب بود. پزشکیان در گفتوگوی تلویزیونی خود درباره زمان ابلاغ و اجرای قانون عفاف و حجاب، از وجود ابهامهای اجرایی سخن گفت و تأکید کرد ممکن است مداخلهای نادرست، شرایط را بدتر کند. او بر ضرورت حفظ اصول و ارزشها در کنار جلوگیری از آسیب به وفاق و همدلی جامعه تأکید کرد.
در آذر ۱۴۰۳ نیز بحث درباره اجرای این قانون به یکی از مهمترین چالشهای دولت تبدیل شد و از این منظر رویکرد قهری و شتابزده در اجرای قانون مورد پذیرش دولت قرار نگرفت. البته دولت نتوانست مسئله حجاب را بهطور کامل حل کند و اساساً چنین هدفی نیز در اختیار صرف قوه مجریه نیست. موضوع حجاب همچنان محل اختلاف دیدگاههای سیاسی و اجتماعی باقی مانده و مجلس و سایر نهادهای حاکمیتی نیز در این حوزه نقش دارند. پزشکیان اجرای قانون عفاف و حجاب را به دلیل احتمال ایجاد اختلاف در جامعه مناسب نمیداند، در حالی که برخی از نمایندگان مجلس رویکرد دیگری نسبت به اجرای آن دارند.
بنابراین وعده پزشکیان در رقابتهای انتخاباتی درباره مخالفت با برخوردهای قهری و گشت ارشاد تا حد زیادی محقق شده است. گشت ارشاد؛ از معدود مواردی است که تغییر رویکرد دولت در آن محسوس بود. گشت ارشاد یکی از نمادهای اصلی سیاست اجتماعی دولتهای پیشین در مواجهه با مسئله حجاب بود و پزشکیان در انتخابات صریحاً با آن مخالفت کرد. در نتیجه، اگر معیار ارزیابی را ادامه یا توقف رویکرد قبلی قرار دهیم، دولت چهاردهم در این زمینه تغییر محسوسی ایجاد کرد. به عبارت دیگر، پزشکیان توانست تا حدود زیادی از اجرای رویکردهای قهری مورد انتقاد جلوگیری کند، اما هنوز سیاست اجتماعی جایگزین و مورد توافق همه نهادها برای مسئله حجاب شکل نگرفته است.
دانشگاه؛ وعده بازگرداندن ظرفیت دانشجویان و استادان
بخش دیگری از وعدههای اجتماعی پزشکیان به دانشگاهها مربوط میشود. او در انتخابات بر استفاده از ظرفیت استادان، دانشجویان و نخبگان تأکید داشت و بعد از تشکیل دولت نیز بر بازگشت دانشگاه به نقش اصلی خود در حل مسائل کشور تأکید کرد. پزشکیان در آذر ۱۴۰۳ اعلام کرد دانشجویان و استادان به دانشگاه بازگشتهاند و اگر مشکل قضایی نداشته باشند، امکان بازگشت آنان فراهم شده است. او همچنین بر ضرورت احترام به نخبگان تأکید کرد.
در سیاستگذاری آموزشی نیز رئیسجمهوری دانشگاه را صرفاً محل آموزش نظری نمیدانست و بر «ماموریتمحور شدن دانشگاهها» تأکید کرد؛ به این معنا که دانشگاه باید مستقیماً در حل مشکلات کشور وارد شود و با دولت قراردادهای پژوهشی و اجرایی داشته باشد.
این بخش از برنامه دولت را میتوان تحقق نسبی در سطح رویکرد و سیاستگذاری ارزیابی کرد، اما تبدیل این رویکرد به تحول پایدار در ساختار دانشگاهها به زمان بیشتری نیاز دارد.
زنان، اقوام و مذاهب؛ از حوزههای قابل اندازهگیری عملکرد دولت
پزشکیان در انتخابات بر استفاده از ظرفیت زنان، اقوام و مذاهب تأکید داشت. این وعده نسبت به بسیاری از وعدههای فرهنگی، قابلیت اندازهگیری بیشتری داشت؛ چراکه میتوان ترکیب کابینه، استانداران و مدیران ارشد را بررسی کرد.
او در تشکیل کابینه خود از چهار زن بهره گرفت و برای نخستینبار استاندار کُرد، عرب و بلوچ منصوب شد و به مدیران خود توصیه کرد از ظرفیت جوانان، زنان، اقوام و مذاهب مختلف استفاده کنند. این روند در سال دوم دولت نیز ادامه یافت و حضور نخبگان اقوام و مذاهب در ساختار دولت بهعنوان یکی از اقدامات دولت چهاردهم کاملاً مشهود است.
بنابراین در این بخش میتوان گفت وعده استفاده از ظرفیت زنان، اقوام و مذاهب تحقق قابلتوجه، هرچند نه کامل داشته است. البته این شاخص نیز صرفاً به تعداد انتصابات محدود نمیشود و میزان اثرگذاری واقعی این افراد در فرآیند تصمیمگیری و سیاستگذاری اهمیت بیشتری دارد.
حوزه فرهنگ و هنر؛ تغییر لحن دولت تا تغییر ساختاری
در حوزه فرهنگ و هنر، رویکرد دولت چهاردهم تا حد زیادی بر کاهش تنش، تعامل با هنرمندان و تغییر فضای مدیریتی استوار بوده است. وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی دولت چهاردهم با حضور سیدعباس صالحی شکل گرفت و از همان ابتدا تلاش شد سیاست فرهنگی دولت با شعار وفاق و کاهش شکاف اجتماعی هماهنگ شود.
در سال ۱۴۰۴ نیز وزارت فرهنگ از اقداماتی مانند تشکیل شوراهای استانی سینما و توسعه زیرساختهای سینمایی سخن گفت و آن را بخشی از مسیر جدید فرهنگی دولت دانست. در این حوزه البته باید میان وعدههای صریح انتخاباتی پزشکیان و برنامههای دولت پس از انتخابات تفکیک قائل شد. خلاف فیلترینگ و گشت ارشاد، پزشکیان در انتخابات یک بسته مشخص و قابل اندازهگیری برای سینما، تئاتر، موسیقی، کتاب و سایر حوزههای فرهنگ ارائه نکرد.
از همین رو، نمیتوان عملکرد دولت در این بخش را صرفاً با معیار «وعده انتخاباتی» سنجید؛ بلکه باید آن را در چارچوب سیاست کلی دولت برای ایجاد فضای بازتر فرهنگی و کاهش تنش اجتماعی ارزیابی کرد.
وفاق ملی؛ وعدهای که خود به یک سیاست فرهنگی _اجتماعی تبدیل شد
اگرچه «وفاق ملی» مستقیماً یک وعده فرهنگی محسوب نمیشود، اما در عملکرد دولت چهاردهم در حوزه اجتماعی و فرهنگی نقش محوری داشته است. پزشکیان از ابتدا اعلام کرد دولت او متعلق به همه مردم است و قرار نیست فقط از ظرفیت کسانی استفاده کند که به او رأی دادهاند.
پزشکیان در ترکیب کابینه و استانداران تلاش کرد رویکرد وفاق را دنبال کند و از ظرفیت زنان، جوانان، اقوام و مذاهب استفاده کند. گزارش ایسنا با عنوان «۱۵ برنامه راهبردی؛ افقهای پیش روی دولت چهاردهم» بهطور دقیقتر به این موضوع پرداخته است.
این رویکرد را میتوان از مهمترین تفاوتهای گفتمانی دولت چهاردهم دانست؛ زیرا بخشی از وعدههای فرهنگی پزشکیان در واقع در چارچوب تلاش برای کاهش شکافهای اجتماعی تعریف شده بود.
چرا بخشی از وعدههای فرهنگی پزشکیان محقق نشد؟
برای قضاوت منصفانه درباره عملکرد دولت چهاردهم، نمیتوان صرفاً نتیجه نهایی را بررسی کرد؛ باید محدودیتهای ساختاری را نیز در نظر گرفت.
نخست اینکه بخشی از مسائل فرهنگی و اجتماعی اساساً در اختیار کامل رئیسجمهوری نیست. فیلترینگ، قانون عفاف و حجاب، سیاستهای دانشگاهی و بسیاری از موضوعات فرهنگی میان دولت، مجلس، شورای عالی فضای مجازی، شورای عالی انقلاب فرهنگی، قوه قضاییه و دیگر نهادها توزیع شدهاند.
دوم، دولت چهاردهم با شرایطی بسیار متفاوت از فضای انتخابات مواجه شد. ترور اسماعیل هنیه رئیس وقت دفتر سیاسی حماس در سفر به تهران در نخستین روزهای دولت، جنگ ۱۲ روزه و سپس تحولات امنیتی و جنگهای بعدی، فضای تصمیمگیری دولت را تغییر داد. شرایطی که پزشکیان در دوران انتخابات با آن مواجه بود، با شرایطی که بهعنوان رئیسجمهوری در دو سال بعد تجربه کرد، فاصله زیادی داشت.
گزارش ایسنا با عنوان «وعدههای پزشکیان در میانه جنگ و تحریم چقدر محقق شد؟» را در این زمینه مطالعه کنید.
سوم، مسئله «وفاق» اگرچه امکان پیشبرد برخی اصلاحات را فراهم کرد، اما در برخی موضوعات باعث شد دولت نتواند به تنهایی تصمیم نهایی را اتخاذ کند. فیلترینگ نمونه روشن این وضعیت است. دولت توانست با اجماع نسبی، واتساپ و گوگلپلی را رفع فیلتر کند، اما برای ادامه مسیر هنوز نیازمند توافق در سطوح مختلف است.
پزشکیان در فرهنگ و اجتماع چه میزان موفق بود؟
اگر عملکرد دو سال نخست دولت چهاردهم را صرفاً براساس وعدههای انتخاباتی پزشکیان ارزیابی کنیم، میتوان نتیجه گرفت عملکرد دولت در حوزه فرهنگی – اجتماعی نه یک شکست کامل و نه تحقق کامل وعدهها بوده است بلکه تصویری از تحقق مرحلهای و محدود برخی وعدهها و باقی ماندن بخش مهمی از مطالبات ارائه میدهد.
کارنامه دوساله پزشکیان در حوزه فرهنگی و اجتماعی بیش از هر چیز نشاندهنده تغییر رویکرد است، نه تحقق کامل همه وعدهها. در موضوع فیلترینگ، دولت توانست پس از ماهها رایزنی نخستین گام مهم را با رفع فیلتر واتساپ و گوگلپلی بردارد اما تا پایان دو سال، رفع کامل فیلترینگ محقق نشد و حتی در سال ۱۴۰۵ نیز مقامهای دولت و نمایندگان مجلس از ادامه پیگیری برای گشایش اینترنت سخن گفتند.
در موضوع حجاب، مهمترین دستاورد دولت را باید تغییر رویکرد نسبت به برخوردهای قهری و جلوگیری از اجرای شتابزده قانون عفاف و حجاب دانست، نه حل کامل مسئله حجاب. قانون عفاف و حجاب همچنان محل اختلاف دولت، مجلس و دیگر نهادها باقی مانده است.
در حوزه زنان، اقوام و مذاهب، دولت نسبت به وعده انتخاباتی خود عملکرد ملموستری داشته و ترکیب کابینه و استانداران نشان میدهد بخشی از این وعده وارد مرحله اجرا شده است.
در دانشگاه نیز دولت توانست بخشی از فضای پس از حوادث سالهای قبل را به سمت بازگشت استادان و دانشجویان و استفاده از ظرفیت دانشگاهها سوق دهد، اما تحول ساختاری در آموزش عالی و تبدیل دانشگاه به نهادی کاملاً ماموریتمحور، همچنان پروژهای در حال اجراست.
شاید دقیقترین توصیف از کارنامه فرهنگی _اجتماعی دولت چهاردهم این باشد که پزشکیان در دو سال نخست دولت خود توانست در برخی از مهمترین وعدههای اجتماعی، «ریل سیاستگذاری» را تغییر دهد اما در اغلب موارد هنوز به نقطه نهایی وعده انتخاباتی نرسیده است.
رفع فیلتر کامل محقق نشده اما مسیر رفع محدودیت آغاز شده است. مسئله گشت ارشاد و برخورد قهری تا حد زیادی از دستور کار دولت خارج شده اما مسئله حجاب حل نشده است. مشارکت زنان، اقوام و مذاهب افزایش یافته اما هنوز به یک تحول کامل در ساختار مدیریتی تبدیل نشده است. در حوزه فرهنگ و هنر نیز بیشتر شاهد تغییر فضای مدیریتی و گفتمان دولت بودهایم تا تحول ساختاری و قابل اندازهگیری.
