در این نشست، ظرفیتهای فرهنگی، هنری و اجتماعی مواکب اربعین در بازنمایی هویت جامعه عرب ایران بررسی شد و سخنرانان با تکیه بر تجربههای میدانی خود، زبان و هنرهای آیینی، سنت میزبانی، مشارکت خانوادگی، آیینهای پذیرایی و ارتباط میان زائران را از مهمترین بسترهای معرفی فرهنگ عربهای خوزستان و تقویت شناخت متقابل میان ایرانیان دانستند.
از موکبداری تا شکلگیری یک جریان فرهنگی در شلمچه و چذابه
مصطفی بوعذار با اشاره به شکلگیری مواکب اربعین در خوزستان از دهه ۱۳۹۰، اظهار کرد که حضور گسترده زائران اربعین در استان و وجود دو گذرگاه بینالمللی شلمچه و چذابه، این منطقه را به یکی از کانونهای اصلی خدمترسانی به زائران حضرت اباعبدالله الحسین(ع) تبدیل کرده است.
به گفته وی، همزمان با گسترش مواکب مردمی، بهویژه در میان عربهای خوزستان، این جریان بهتدریج از یک فعالیت صرفاً خدماتی فراتر رفت و زمینه ظهور و بروز ظرفیتهای فرهنگی و هنری جامعه را نیز فراهم کرد.
بوعذار افزود که در کنار پذیرایی و اسکان زائران، ضرورت تأمین «خوراک فرهنگی» نیز مورد توجه قرار گرفت و بر همین اساس، برنامههای اربعینی به دو زبان فارسی و عربی در شلمچه و چذابه شکل گرفت. وی گفت بخشی از تعزیهها و نمایشهای اجراشده در این مسیرها به زبان عربی بوده و در قالب آنها، روایتهایی از فرهنگ بومی عرب خوزستان، شهدای شاخص، تاریخ جهاد عشایر عرب و بخشهایی از تاریخ ایران برای مخاطبان بازگو شده است.
وی با اشاره به استقبال زائران از این اجراها، هنر آیینی را بستری برای ایجاد ارتباط میان مخاطبان با فرهنگ جامعه عرب خوزستان دانست و توضیح داد که برخی تماشاگران در مواجهه نخست با نمایشهای عربی، از اجرای اثر به این زبان متعجب میشدند، اما با مشاهده توانایی هنرمندان و محتوای تاریخی و فرهنگی آثار، ارتباط آنان با این اجراها شکل گرفت؛ بهگونهای که برخی موکبداران از گروههای نمایشی برای اجرای برنامه در مقابل موکبهای خود دعوت میکردند.
۲۶۱ خانه، ۲۶۱ موکب؛ وقتی خانههای روستا به پناهگاه زائران تبدیل میشوند
احمد کعبی با تشریح تجربه روستای خلیفهحیدر، تصویری متفاوت از گستره مشارکت مردمی در اربعین ارائه کرد.
به گفته وی، این روستا ۲۶۱ خانوار دارد و هر ۲۶۱ خانوار در ایام اربعین، خانه خود را به موکبی برای پذیرایی از زائران تبدیل میکنند.
کعبی اظهار کرد: زائرانی که از مسیر شوشتر به سمت مرز چذابه حرکت میکنند، یک شب در روستا مستقر میشوند و تمام منازل روستا برای پذیرایی از آنان آماده میشود.
وی افزود که اهالی از یک روز تا حتی یک هفته پیش از ورود زائران، خیابانها را پاکیزه و آماده میکنند و زنان، مردان و کودکان روستا در فرایند پذیرایی و همراهی زائران مشارکت دارند.
به گفته وی، اهالی روستا پس از پذیرایی، زائران را در ادامه مسیر نیز همراهی میکنند و تا حدود ۲۰ کیلومتری روستا، آنان را بدرقه میکنند.
کعبی همچنین از برگزاری نمایشگاه عکس در روستا و ثبت تصویری عبور زائران از رودخانه دز با قایقهای سنتی به عنوان یکی از تجربههای فرهنگی این منطقه یاد کرد و گفت روستا ظرفیت بهرهگیری از ظرفیتهای مذهبی و فرهنگی خود برای معرفی این تجربه را دارد.
زبان، تعزیه و آیین پذیرایی؛ عناصر ملموس هویت فرهنگی
بوعذار در ادامه، هنرهای آیینی را یکی از مهمترین ابزارهای انتقال و بازتولید حافظه فرهنگی دانست و گفت اجرای تعزیه و نمایش به زبان عربی در مسیر اربعین، امکان حضور بخشی از فرهنگ بومی منطقه را در یک رویداد فراگیر ملی و بینالمللی فراهم کرده است.
وی با اشاره به مواجهه زائران ایرانی و خارجی با این آثار گفت نمایشهای عربی، برای بسیاری از مخاطبان فرصتی برای آشنایی مستقیم با ظرفیتهای هنری جامعه عرب خوزستان فراهم کرده است.
به گفته بوعذار، روایت تاریخ، شهادت و فرهنگ منطقه به زبان عربی نشان داده است که زبان و هنر بومی میتوانند در کنار کارکرد آیینی، به ابزار ارتباط فرهنگی و شناخت متقابل تبدیل شوند.
کعبی نیز پوشش محلی، قهوه عربی، غذاهای بومی و شیوه میزبانی را از مهمترین جلوههای ملموس فرهنگ عربی در مواکب دانست.
وی با اشاره به رواج دله و قهوه عربی در میان زائران غیرعرب گفت این عناصر فرهنگی در سالهای اخیر از محدوده جغرافیایی خوزستان فراتر رفته و برای بسیاری از مردم ایران شناختهشده شدهاند.
موکب؛ از خدمترسانی مردمی تا شکلگیری سرمایه اجتماعی
کعبی با اشاره به سابقه سنتی جمعآوری کمکهای مردمی در میان عربهای خوزستان و جنوب عراق، اظهار کرد که تأمین هزینههای موکبها همچنان بر پایه مشارکت مردم و خانوادهها انجام میشود.
به گفته وی، موکبداران در حدود ۱۲ سال گذشته با وجود افزایش هزینهها و شرایط اقتصادی، هزینههای خدمترسانی را از محل مشارکتهای خود تأمین کرده و بر وسعت فعالیتهایشان افزودهاند.
وی این شیوه را جلوهای از استمرار یک سنت اجتماعی قدیمی دانست که در گذشته برای امور خیریه و عمومی مورد استفاده قرار میگرفت و امروز بخشی از ظرفیت خود را در خدمترسانی به زائران اربعین به کار گرفته است.
کعبی تأکید کرد که این مشارکت جمعی، صرفاً به تأمین هزینههای موکب محدود نمیشود و اعضای خانواده و جامعه محلی را در یک فعالیت مشترک گرد هم میآورد.
به گفته وی، همین مشارکت میتواند به تقویت روابط اجتماعی و افزایش اعتماد و همکاری میان افراد منجر شود.
از یک دیدار در مسیر اربعین تا شکلگیری ارتباط میان خانوادهها
کعبی با اشاره به حضور زائرانی از شهرها و پیشینههای مختلف در مواکب خوزستان گفت اربعین زمینهای برای شکلگیری روابط اجتماعی میان مردم مناطق مختلف کشور فراهم کرده است.
به گفته وی، ارتباطهایی که در جریان خدمترسانی و پذیرایی از زائران شکل میگیرد، گاه به رفتوآمدهای خانوادگی و ارتباطات پایدارتر اجتماعی منجر میشود.
وی افزود بسیاری از زائرانی که پیش از این شناخت مستقیمی از جامعه عرب خوزستان نداشتند، در جریان حضور در مرزها و مشاهده خدمترسانی مردم با لباس محلی و شیوههای سنتی پذیرایی، با وجه دیگری از فرهنگ این جامعه مواجه شدند.
کعبی این تجربه را زمینهای برای شناخت بهتر مهماننوازی عربهای خوزستان و انتقال این تجربه به دیگر نقاط کشور دانست.
به گفته وی، در ایام اربعین بسیاری از منازل در شهرها و مناطق مسیر به محل اسکان و استراحت زائران تبدیل میشوند و در صورت نیاز، زائران به نزدیکترین منازل برای استراحت و پذیرایی هدایت میشوند.
اربعین؛ فرصتی برای نمایش اشتراکات فرهنگی ایران و عراق
بوعذار با اشاره به برخی جلوههای فرهنگی مواکب اظهار کرد که بخشی از مواکب در کنار خدماترسانی، برنامههای فرهنگی نیز ارائه میکنند؛ از جمله اهدای دستسازههای کودکان عرب خوزستان به کودکان زائر و معرفی شیوه پذیرایی با قهوه عربی.
وی اربعین در خوزستان را فرصتی کمنظیر برای معرفی فرهنگ، هنر و آداب جامعه عرب ایران دانست و گفت حضور زائرانی از شهرهای مختلف کشور و همچنین زائران خارجی در شلمچه و چذابه، امکان ارتباط مستقیم آنان با فرهنگ عربهای خوزستان را فراهم کرده است.
بوعذار همچنین به شباهتهای فرهنگی میان مردم عرب خوزستان و جنوب عراق، بهویژه در نغمهها، آواها و نواهای رایج در منطقه اشاره کرد و گفت فعالیتهای فرهنگی مواکب میتواند این اشتراکات را نیز نمایان کند.
ثبت، روایتگری و مستندسازی؛ ضرورت حفظ میراث موکبداری
بوعذار یکی از مهمترین نیازهای این حوزه را ثبت و مستندسازی تجربه موکبداری مردم عرب خوزستان دانست و پیشنهاد کرد شکلگیری و تحول مواکب در قالب دانشنامه، اسناد، کتاب و روایتهای مکتوب ثبت شود.
وی با اشاره به مشارکت خانوادهها، عشایر و طوایف در تأمین هزینههای موکبها گفت: بسیاری از مردم، با وجود مواجهه با مشکلاتی همچون کمآبی، قطعی برق و مسائل معیشتی، از ابتدای سال برای ایام اربعین منابع مالی فراهم میکنند و اعضای خانواده و جامعه محلی در این فرایند مشارکت دارند.
وی افزود که بخشی از این تجربهها هنوز روایت نشده است و ثبت آنها میتواند به حفظ حافظه اجتماعی این جریان کمک کند. به گفته بوعذار، سینما، مستندسازی، عکاسی، نقاشی و تئاتر از جمله قالبهایی هستند که میتوانند این تجربه را به مخاطبان گستردهتری منتقل کنند.
کعبی نیز با اشاره به ظرفیت روستای خلیفهحیدر برای گردشگری مذهبی و فرهنگی، خواستار همکاری نهادهای فرهنگی و گردشگری برای معرفی این ظرفیت شد.
وی با توجه به وجود رودخانه دز و تجربه برگزاری نمایشگاه عکس در روستا، این منطقه را دارای ظرفیت لازم برای توسعه گردشگری مذهبی و فرهنگی دانست.
از بازنمایی هویت عربی تا تقویت همگرایی ملی
برآیند مباحث مطرحشده در این نشست نشان داد که مواکب اربعین در خوزستان، در کنار کارکرد مذهبی و خدماتی، به یکی از عرصههای عینی بازنمایی فرهنگ جامعه عرب ایران تبدیل شدهاند؛ عرصهای که در آن زبان، تعزیه و هنرهای آیینی، پوشش محلی، قهوه و غذاهای بومی، سنت میزبانی و مشارکت خانوادگی در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
تجربه ۲۶۱ خانوار روستای خلیفهحیدر که هر یک خانه خود را در ایام اربعین به محل پذیرایی از زائران تبدیل میکنند، اجرای تعزیهها و نمایشهای عربی در شلمچه و چذابه، مشارکت خانوادهها و عشایر در تأمین هزینههای مواکب و شکلگیری ارتباط میان زائران مناطق مختلف کشور، از جمله نمونههایی بود که در این نشست مورد تأکید قرار گرفت.
بر اساس دیدگاههای مطرحشده، این ظرفیت زمانی میتواند به شکلی پایدار در خدمت شناخت متقابل و همگرایی اجتماعی قرار گیرد که تجربههای میدانی آن ثبت، روایت و مستندسازی شود.
در این چارچوب، اربعین نه تنها عرصهای برای خدمترسانی به زائران، بلکه بستری برای گفتوگوی فرهنگی میان ایرانیان و نمایش ظرفیتهای متنوع فرهنگی در چارچوب یک تجربه مشترک ملی و دینی است.
