آدمخواری در میان انسانهای نخستین یکی از بحثبرانگیزترین موضوعات باستانشناسی است. سالهاست پژوهشگران میکوشند دریابند آیا این رفتار در گذشته تنها در شرایط قحطی و برای بقا رخ میداده یا گاهی بخشی از مناسک، خشونت میان گروهها یا الگوهای اجتماعی بوده است. پاسخ به این پرسشها تنها با یافتن فسیلهایی ممکن است که آثار روشنی از نحوه مرگ و رفتار انسانها پس از مرگ را در خود حفظ کرده باشند.
حالا سی سال پس از آنکه نخستین فسیلهای هومو آنتسسور درک دانشمندان از نخستین ساکنان اروپا را دگرگون کرد، باستانشناسان اکنون فصل تازهای به این داستان افزودهاند. در جریان کاوشهای سال ۲۰۲۶ در محوطه گران دولینا در رشتهکوه آتاپوئرکا در اسپانیا، پژوهشگران ۲۴ فسیل انسانی جدید را از لایه باستانی «آئورورا» کشف کردند؛ یافتههایی که کاملترین تصویر از گروهی از هومو آنتسسورها را که حدود ۸۵۰ هزار سال پیش در این منطقه زندگی میکردند، ارائه میدهد.
این کشفیات شمار حداقل افراد شناساییشده در این محوطه را از حدود ۱۰ نفر به ۱۳ تا ۱۵ نفر افزایش داده است. مهمترین نکته، افزایش چشمگیر تعداد بزرگسالان در میان بقایای کشفشده است. مجموعههای پیشین عمدتاً شامل بقایای کودکان و نوجوانان بود و همین موضوع بررسی ساختار سنی این جمعیت را دشوار میکرد. اما اکنون دستکم بقایای شش فرد بزرگسال نیز شناسایی شده و پژوهشگران میتوانند تصویری دقیقتر از ترکیب جمعیتی این انسانهای منقرضشده به دست آورند.
بررسی استخوانهای تازه نشان میدهد بسیاری از آنها دارای آثار بریدگیهایی هستند که هنگام قطعهقطعه کردن اجساد پس از مرگ ایجاد شدهاند. چنین نشانههایی در کاوشهای پیشین نیز دیده شده بود و نشان میداد هومو آنتسسور در گران دولینا دست به آدمخواری میزده است. شواهد جدید اما نکته مهم دیگری را آشکار میکند: این رفتار تنها به کودکان و نوجوانان محدود نبوده و بزرگسالان نیز پس از مرگ دقیقاً به همان شیوه سلاخی میشدهاند.
پژوهشگران معتقدند افزایش تعداد نمونهها امکان بررسی دقیقتر رشد، ویژگیهای بدنی، توزیع سنی و رفتار اجتماعی یکی از کهنترین گروههای انسانی اروپا را فراهم میکند و درک بهتری از زندگی روزمره آنها به دست میدهد.
استخوانهایی که از دل خاک بیرون آمدند
کاوشهای امسال بار دیگر در لایه آئورورا انجام شد؛ همان بخشی که در اواسط دهه ۱۹۹۰ نخستین فسیلهای هومو آنتسسور از آن کشف شده بود. با وجود آنکه حفاری تنها در بخش کوچکی از این لایه انجام گرفت، بقایای انسانی تقریباً از همان روزهای نخست نمایان شدند. چهار فسیل در چند روز ابتدایی کشف شد و در ادامه فصل کاوش، یافتههای بیشتری به دست آمد.
مجموعه تازه شامل بخشی از استخوان گیجگاهی جمجمه، مهرههای گردن و کمر، استخوانهای انگشتان دست و پا، سه دندان و قطعاتی از چند استخوان بلند بدن است. باستانشناسان همچنین برای نخستین بار استخوان «اولنا» یا زند زیرین (یکی از استخوانهای ساعد) را در گران دولینا پیدا کردند. قطعاتی از استخوان درشتنی، ران و بازو نیز به دست آمده است. هرچند بیشتر این استخوانها به قطعات کوچک شکستهاند، اما هر یک اطلاعات ارزشمندی درباره گونهای فراهم میکنند که تاکنون تنها تعداد محدودی فسیل از آن شناخته شده است.
اکنون پژوهشگران این بقایا را با دقت بررسی میکنند تا مشخص شود آیا کودکان و بزرگسالان پس از مرگ به شیوههای متفاوتی با آنها رفتار میشده، آدمخواری دقیقاً چگونه رخ میداده و اعضای این گروههای انسانی چگونه در کنار یکدیگر زندگی میکردهاند.
کاوشها تنها به بقایای انسانی محدود نبود. باستانشناسان ابزارهای سنگی ساختهشده از چخماق، کوارتزیت، ماسهسنگ و کوارتز و همچنین استخوان جانورانی مانند کفتار، سگآبی، گوزن، گاوسانان، اسب و کرگدن را نیز از همان لایه بیرون آوردند. این یافتهها به بازسازی محیط طبیعی محل زندگی هومو آنتسسور و شیوه شکار و تأمین غذای آنها کمک میکند.
گران دولینا از این نظر اهمیت ویژهای دارد که بقایای انسانی، ابزارهای سنگی و استخوان حیوانات همگی در یک لایه باستانی کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. این ویژگی به باستانشناسان امکان میدهد یکی از کهنترین سکونتگاههای انسانی اروپا را با جزئیاتی کمنظیر بازسازی کنند و دریابند انسانهایی که حدود ۸۵۰ هزار سال پیش در این منطقه میزیستند، چگونه غذا به دست میآوردند، از مواد خام استفاده میکردند و زندگی گروهی خود را سازمان میدادند.
پژوهشگران میگویند همین بخش تازه کاوششده نیز اطلاعات ارزشمندی به مجموعه فسیلهای هومو آنتسسور افزوده است و انتظار میرود فصلهای آینده کاوش، با کشف استخوانهای بیشتر، به پرسشهای دیرینه درباره زیستشناسی، رژیم غذایی، ساختار جمعیتی و رفتار نخستین انسانهایی که اروپا را سکونتگاه خود کردند، پاسخهای روشنتری بدهد.
