پنج سال پس از آنکه طالبان قدرت را در دست گرفتند، شمار فزایندهای از کشورها در حال ازسرگیری روابط یا گسترش تماسهای دیپلماتیک با آنان هستند؛ گروهی که در سال ۲۰۲۱، پس از ۲۰ سال جنگ قدرت را در کابل به دست گرفتند.
فعالان حقوق بشر نگراناند که تماسهای جداگانه کشورهای مختلف، خطر تضعیف خواستههای «منسجم و مستمر» برای بهبود وضعیت حقوق بشر را در ازای هرگونه امتیاز دیپلماتیک به دنبال داشته باشد.
سازمان ملل متحد اخیراً از «موجی از فرمانها و قوانین [طالبان]» سخن گفته است که زنان را از حضور در دانشگاهها و بیشتر مشاغل منع کرده، دختران نوجوان را از تحصیل محروم ساخته و مقررات سختگیرانهای درباره پوشش اعمال کردهاند. اقلیتها تحت آزار و اذیت قرار گرفتهاند و فعالان و روزنامهنگاران نیز با سرکوب مواجه هستند. سازمان ملل در ماه مارس اعلام کرد که افغانستان به «گورستان حقوق بشر» تبدیل شده است.
هند، قطر، چین و چندین کشور آسیای مرکزی همگی اخیراً از مقامهای طالبان استقبال کرده یا کانالهای ارتباطی جدیدی با آنها گشودهاند. روسیه که کمی بیش از یک سال پیش دولت طالبان در کابل را به رسمیت شناخت، ماه گذشته یک توافق همکاری نظامی با آنها امضا کرد. اتحادیه اروپا نیز در ماه ژوئن در بروکسل با مقامهای طالبان درباره بازگرداندن پناهجویانی که درخواست پناهندگیشان رد شده است، مذاکره کرد. کشورهای اروپایی بهصورت جداگانه نیز تماسهای خود با کابل را تعمیق بخشیدهاند.
شیوام شخاوات، از بنیاد تحقیقات آبزرور در دهلی، گفت: تردیدی وجود ندارد که تحولاتی رخ داده است. امارت اسلامی اکنون در موقعیتی مطمئن قرار دارد. آنها دریافتهاند که در شرایط کنونی برای کشورهای منطقه و حتی برای اروپا و آمریکا، بازیگری اجتنابناپذیر هستند و راه تعامل با آنها را شناسایی کردهاند.
او افزود: طالبان هر نوع تماسی را یک پیروزی دیپلماتیک میدانند و توانستهاند از این تماسها بهعنوان نشانهای برای اعطای مشروعیت به خود بهرهبرداری کنند.
سیاست سختگیرانه انزوایی که پس از به قدرت رسیدن طالبان در سال ۲۰۲۱ در قبال بهرسمیتشناسی غیررسمی یا «بالفعل» اعمال شد، اکنون در حال فروپاشی است. برخی از مفسران غربی پیشنهاد کردهاند که کشورهای بیشتری طالبان را به رسمیت بشناسند. برخی دیگر خواستار تشدید تعامل «پشت پرده» هستند.
فرشته عباسی، پژوهشگر افغانستان در سازمان دیدهبان حقوق بشر، گفت: ما با هیچگونه تعاملی مخالف نیستیم… حتی برای سازمانهای امدادی نیز نیاز به تعامل وجود دارد تا بتوانند بحران انسانی جاری را کاهش دهند؛ اما ما درباره هدف نهایی این تماسها و مذاکراتی که در حال انجام است، نگرانیم.
«جامعه بینالمللی باید پیامی یکپارچه و منسجم به طالبان بدهد مبنی بر اینکه اگر آنها پیشرفت واقعی در زمینه حقوق زنان و وضعیت حقوق بشر نشان ندهند، هیچ دوستی نخواهند داشت… و چنین اتفاقی در حال حاضر رخ نمیدهد.»
این تماسهای جدید حاصل ترکیبی از نگرانیهای امنیتی منطقهای، فشار در غرب برای کاهش مهاجرت غیرقانونی و پذیرش عمومی این واقعیت است که در آینده قابل پیشبینی، بعید است بتوان طالبان را از قدرت کنار زد.
کمیسیون اروپا گفتوگوهای خود در بروکسل با هیأتی از طالبان را که نخستین دیدار رسمی از این نوع از سال ۲۰۲۱ به شمار میرود، صرفاً «فنی» و متمرکز بر موضوع بازگرداندن مهاجران توصیف کرد؛ اما سخنگوی طالبان این دیدار را تاریخی خواند و گفت که این سفر گامی در جهت «عادیسازی روابط کنسولی» با کشورهای عضو اتحادیه اروپا بوده است.
این دیدار با خشم و اعتراض روبهرو شد.
«جامعه بینالمللی باید پیامی یکپارچه و منسجم به طالبان بدهد مبنی بر اینکه اگر آنها پیشرفت واقعی در زمینه حقوق زنان و وضعیت حقوق بشر نشان ندهند، هیچ دوستی نخواهند داشت
عباسی گفت: نمیتوانید در یک لحظه نقض حقوق بشر از سوی طالبان را محکوم کنید و در لحظه بعد از مذاکرات درباره مهاجرت خبر بدهید… طالبان به حامیان خود در داخل افغانستان میگویند که اکنون جامعه بینالمللی آنها را پذیرفته است.
امسال مقامهایی از تاجیکستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و قزاقستان همگی به کابل یا دیگر شهرهای افغانستان سفر کردهاند و در جستوجوی مسیرهای تجاری و قراردادهای خط لوله بودهاند؛ قراردادهایی که به این کشورهای محصور در خشکی امکان دسترسی به بنادر دریایی یا کشورهای ثالث در آن سوی مرزها را میدهد.
هند نیز برای تقویت روابطی که پس از سقوط کابل به دست طالبان در سال ۲۰۲۱ سرد شده بود، گامهایی برداشته است؛ بخشی از این تلاش با هدف بهرهبرداری از تنشهای جدید میان طالبان و پاکستان صورت گرفته است.
دهلینو سال گذشته برای امیرخان متقی، وزیر خارجه طالبان و یکی از مقامهای باسابقه این گروه که چندین دهه در مرکز ساختار طالبان فعالیت داشته است، معافیت از تحریمها دریافت کرد تا او بتواند به هند سفر کند.
در ماه ژوئن، نماینده هند در سازمان ملل گفت لازم است درباره تحریمهایی مانند ممنوعیت سفر، مسدود کردن داراییها و تحریم تسلیحاتی که دهها عضو طالبان را هدف قرار میدهد، تجدیدنظر شود.
پارواتاننی هریش گفت: واقعیت سیاسی افغانستان طی پنج سال گذشته تغییر کرده است و رژیم کنونی تحریمهای سازمان ملل باید این تغییر را در نظر بگیرد.
راهبرد دیپلماتیک مقامهای افغانستان شامل میزبانی از فرستادگان کشورهای مختلف در کابل نیز بوده است؛ از جمله فرستادگانی از چین، ژاپن، ترکیه و عربستان سعودی. سال گذشته، سید عباس عراقچی نخستین سفر یک وزیر خارجه ایران به کابل در نزدیک به یک دهه گذشته را انجام داد.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، گفت امارت اسلامی افغانستان «به دنبال روابط با همه کشورهاست»، اما افزود: کشورهای منطقه و کشورهای همسایه ما اهمیت ویژهای دارند، زیرا روابط و منافع اقتصادی ما ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند.
آنا بورشچفسکایا، پژوهشگر ارشد مؤسسه واشنگتن که بر سیاست روسیه در قبال خاورمیانه تمرکز دارد، گفت مسکو دلایل متعددی برای به رسمیت شناختن حکومت طالبان و تلاش برای گسترش روابط با آن دارد.
«یکی از اهداف احتمالی، صرفاً داشتن متحد است… افغانستان از نظر جغرافیایی نیز برای روسیه اهمیت زیادی دارد و روسیه صرفاً میخواهد در آن بخش از جهان نفوذ داشته باشد. فرصتی ایجاد شد و آنها توانستند از آن استفاده کنند.»
او افزود: این یک محاسبه بسیار سرد و بدبینانه است. این بخشی از یک نگاه بسیار ساده و مبتنی بر بازی مجموع صفر است که بر اساس آن، برای پیروزی روسیه، آمریکا باید شکست بخورد. از دیدگاه کرملین، این یک نبرد جهانی است و چه به اروپا نگاه کنید، چه افغانستان یا هر جای دیگری، همه اینها یک صفحه شطرنج ژئوپولیتیکی واحد هستند.
بریتانیا گفته است سیاست «تعامل محدود و عملگرایانه» با مقامهای طالبان را دنبال میکند؛ این تعامل عمدتاً از طریق هیئت دیپلماتیک بریتانیا در افغانستان انجام میشود که در سفارت بریتانیا در قطر مستقر است. دیگر کشورهای غربی نیز بارها دیدارهای محرمانهای با طالبان در قطر برگزار کردهاند. در آلمان و دستکم چهار پایتخت دیگر در اروپای غربی، اکنون کنسولگریهای کلیدی تحت کنترل طالبان قرار دارند، نه نمایندگان دولت پیشین افغانستان.
مقامهای طالبان همچنین در پی اجرای پروژههای زیرساختی فرامرزی بودهاند تا به اقتصاد شکننده و دیپلماسی کشور کمک کنند. منابع طبیعی نیز عامل جذاب دیگری برای قدرتهای خارجی محسوب میشود. کابل بخش معدن را توسعه داده و شرکتهایی از چین و دیگر کشورها را جذب کرده است.
چین که نگران فعالیتهای شبهنظامیان در مرزهای جنوبغربی خود و مناطق پیرامون آن است، طی سالهای اخیر از مقامهای طالبان استقبال کرده و زمانی که افغانستان و پاکستان در اوایل امسال وارد جنگ شدند، میزبان مذاکرات میان دو طرف بود.
طالبان دچار شکافهای داخلی هستند و درباره موضوعاتی از جمله ممنوعیت تحصیل زنان اختلافات عمیقی دارند، اما همچنان جناحهای محافظهکارتر بر این گروه مسلط هستند. قوانین جدیدتر نیز سرکوب را تشدید کردهاند.
تحلیلگران معتقد نیستند طالبان در آینده نزدیک موضع خود را تعدیل کند و به تداوم قدرت هبتالله آخوندزاده، رهبر گروه، اشاره میکنند.
رامین منصوری، پژوهشگر دانشگاه پیتسبورگ و بنیاد کارنگی که در زمینه سیاست افغانستان تحقیق میکند، گفت اولویت طالبان دستور کار داخلی این گروه است.
«آنها هیچ امتیاز قابلتوجهی اعطا نخواهند کرد. بیشتر آنها دیدگاه بینالمللی ندارند.»
