این نشست، روایتی از یک عمر فعالیت هنری، تجربه زیسته یک زن عرب در عرصه هنر و نسبت میان هویت، فرهنگ و سینما بود؛ روایتی که در کنار کارنامه هنری رنگزن، بخشی از تاریخ شفاهی هنر و فرهنگ خوزستان را نیز بازتاب داد.
سینمای آزاد اهواز؛ آغاز روایت سینما از درون جامعه جنوب
حبیب باوی ساجد، کارگردان، مستندساز و پژوهشگر سینما، در ابتدای نشست با اشاره به تحولات هنرهای نمایشی و سینما در جنوب کشور گفت هنرهای نمایشی در اهواز و دیگر شهرهای جنوب از دهه ۱۳۴۰ وارد مرحله تازهای شد و در همین دوره، حسینعلی طباطبایی در شکلگیری تئاتر حرفهای اهواز نقش داشت.
باوی ساجد افزود سینما در جنوب و بهویژه اهواز، در نیمه دوم دهه ۱۳۴۰ با شکلگیری سینمای آزاد اهواز و فعالیت کیانوش عیاری وارد مرحله تازهای شد.
به گفته او، پیش از آن، جنوب بیشتر محل حضور و فیلمبرداری فیلمسازان خارج از منطقه بود، اما با شکلگیری سینمای آزاد، فیلمسازان جوان اهوازی توانستند مسائل و دغدغههای جامعه محلی را از نگاه خود روایت کنند.
وی از کیانوش عیاری، مجید جوانمرد، امیر زرگان و علیاصغر شادروان بهعنوان بخشی از این نسل نام برد و گفت در آن دوره، در کنار حضور بازیگران مرد، کمبود بازیگران زن و بهطور مشخص زنان عرب در سینما محسوس بود.
حضور سلیمه رنگزن؛ شکستن نخستین مرزهای حضور زن عرب در سینما
باوی ساجد با اشاره به جایگاه سلیمه رنگزن در این دوره گفت او از نخستین بازیگران زن عرب خوزستان بود که با حضور در فیلمهای کوتاه سینمای آزاد، وارد عرصه سینما شد.
وی حمایت خانواده، بهویژه پدر رنگزن، از ورود او به عرصه بازیگری را در شرایط فرهنگی آن دوران قابل توجه دانست و حضور او را در شکستن تابوی حضور دختران عرب در سینما مؤثر ارزیابی کرد.
ورود به بازیگری؛ روایتی از حمایت پدر
سلیمه رنگزن درباره آغاز فعالیت هنری خود گفت ورودش به عرصه بازیگری با ترس همراه بود، اما پدرش نخستین و مهمترین مشوق او در این مسیر بود.
رنگزن با اشاره به شرایط فرهنگی آن دوران گفت پدرش، با وجود نداشتن تحصیلات، از ورود دخترش به عرصهای حمایت کرد که برای یک دختر عرب در آن زمان چندان معمول نبود. رنگزن حمایت پدر را یکی از عوامل تعیینکننده در شکلگیری مسیر هنری خود دانست.
سفر به آمریکا؛ تجربهای متفاوت در مسیر زندگی
رنگزن در ادامه از سفر خود به آمریکا در دوران جوانی سخن گفت. او توضیح داد که در ابتدا قصد داشت در حوزه روزنامهنگاری و خبرنگاری بین المللی فعالیت کند و برای دنبالکردن این علاقه راهی آمریکا شد.
وی حدود یک سال و نیم در آمریکا ماند و برای تأمین هزینههای زندگی، به خیاطی پرداخت.
او همچنین از سفر به انگلستان و سپس لبنان و سوریه یاد کرد و تجربه دیدار با امام موسی صدر را از خاطرات ماندگار این دوره دانست.
فرهنگ عربی؛ بخشی از تجربه زیسته و مسیر هنری
رنگزن فرهنگ عربی را فرهنگی گسترده و غنی دانست که به اعتقاد او هنوز بهدرستی شناخته نشده است.
وی گفت شناخت این فرهنگ میتواند زمینه شکوفایی ظرفیتهای بیشتری را فراهم کند.
او همچنین با اشاره به تجربه زیسته زنان در خانوادههای عرب، از الگوهایی مانند فداکاری و ازخودگذشتگی زنان سخن گفت و تأکید کرد که اگرچه این الگوها در میان نسلهای جدید کمرنگتر شدهاند، همچنان در برخی مناطق و بهویژه روستاها دیده میشوند.
هویت ایرانی در کنار تعلق فرهنگی به جامعه عرب
یکی از محورهای مهم گفتوگو، تجربه رنگزن از انتخاب نقشها در سینمای ایران بود. وی گفت بخش قابل توجهی از نقشهایی که به او پیشنهاد شده، شخصیتهای زن عرب بودهاند و این شخصیتها نیز غالباً با رنج، فقدان و ازخودگذشتگی همراه بودهاند.
رنگزن در عین تأکید بر پیوند عمیق خود با فرهنگ عربی، بر هویت ایرانی خویش نیز تأکید کرد و گفت: «من ایرانیام، فارسم، مادرم بختیاریه، میتونم فارسی صحبت بکنم.» وی از این منظر، ظرفیت خود را برای ایفای نقشهایی فراتر از شخصیتهای عرب یادآور شد.
«عروس آتش»؛ نقطه عطفی در بازگشت به سینما
باوی ساجد در ادامه به حضور رنگزن در «عروس آتش» اشاره کرد و این فیلم را یکی از نقاط مهم در دیدهشدن دوباره او دانست.
وی گفت رنگزن در این اثر بهواسطه توانایی در ایفای نقش مورد توجه قرار گرفت و نامزدی او برای دریافت سیمرغ بلورین نیز به شناختهشدن بیشترش انجامید.
وی همچنین به ادامه فعالیت رنگزن در آثار سینمایی و تلویزیونی، از جمله «تکیه بر باد» و «۷۸ متر»، اشاره کرد و بر توانایی او در ایفای نقشهای مختلف تأکید داشت.
ماندن در اهواز و تأثیر فاصله از مرکز سینمایی کشور
باوی ساجد در بخش دیگری از سخنان خود به ماندن رنگزن در اهواز و حفظ پیوندهای خانوادگی و اجتماعی او با شهر اشاره کرد و این مسئله را در محدودشدن فرصتهای حضورش در سینمای ایران مؤثر دانست.
رنگزن نیز این مسئله را تأیید کرد و در کنار آن، محدودشدن نقشهایش به شخصیتهای عرب را یکی از مشکلات مسیر حرفهای خود عنوان کرد.
نقشآفرینی فراتر از کلیشههای زن عرب
در ادامه نشست، باوی ساجد به تجربه رنگزن در ایفای نقش یک زن عراقی در یکی از آثار سینمایی اشاره کرد؛ نقشی که به گفته او از کلیشههای معمول فاصله داشت.
رنگزن درباره شیوه نزدیکشدن به این شخصیت گفت برای ساختن نقش، از ویژگیهای رفتاری زنان روستایی، نحوه راهرفتن، حرکات و حالت بدن آنان الهام گرفته است؛ تجربهای که نشاندهنده توجه او به جزئیات زیست اجتماعی در شکلدادن به شخصیتهای نمایشی بود.
از یک کارنامه هنری تا بخشی از تاریخ شفاهی خوزستان
باوی ساجد در بخش دیگری از سخنان خود، اهمیت حضور رنگزن را فراتر از یک کارنامه شخصی دانست و گفت حضور او در دورهای که حضور زنان عرب در سینما با محدودیتهای بیشتری مواجه بود، به شکستن برخی تابوها کمک کرد.
وی افزود امروز حضور زنان عرب در عرصه بازیگری تنها به ایفای نقشهای عربی محدود نیست و آنان میتوانند شخصیتهای متنوعی را ایفا کنند. باوی ساجد این تحول را در امتداد تجربه نسلهایی دانست که پیش از این مسیر را گشودهاند.
ثبت روایت هنرمندان؛ ضرورت تداوم تاریخ شفاهی هنر خوزستان
باوی ساجد در پایان، تجربه رنگزن را بخشی از تاریخ شفاهی هنر، فرهنگ و زبان خوزستان دانست و بر ضرورت ثبت روایتهای هنرمندان پیشکسوت تأکید کرد.
وی گفت گفتوگو با رنگزن نباید به یک نشست محدود شود و لازم است روایتهای دیگر هنرمندان نیز در قالب مجموعهای از گفتوگوها ثبت شود؛ چراکه بخشی از حافظه فرهنگی و هنری خوزستان در تجربه زیسته همین چهرهها نهفته است.
نشست «سلیمه رنگزن؛ یک عمر بر صحنه» با تأکید بر اهمیت شنیدن و ثبت روایت هنرمندان پیشکسوت، نسبت میان تجربه فردی و حافظه جمعی و ضرورت توجه همزمان به میراث فرهنگی و هنری خوزستان پایان یافت.
