به گزارش خبرنگار نگین حاشیه،
همزمان وزیر خارجه کویت در تماسهای جداگانه با وزیران خارجه عمان و قطر درباره تحولات منطقه، تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش و تأمین امنیت و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز گفتوگو کرد. این تماسها در شرایطی انجام میشود که کشورهای منطقه در تلاشند مسیر دیپلماسی درباره ایران و آمریکا و موضوع هرمز را فعال نگه دارند.
تحرکات دیپلماتیک در منطقه با محوریت کاهش تنشها و تأمین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز در روزهای اخیر افزایش یافته است؛ بهگونهای که تماسهای جداگانه میان بغداد، مسقط، دوحه و کویت، نشانهای از تلاش کشورهای منطقه برای هماهنگی بیشتر درباره وضعیت امنیتی و سیاسی منطقه و حفظ مسیرهای دیپلماتیک است.
تماسهای وزرای خارجه قطر و عمان در شرایطی صور میگیرد که مقامات هردوکشور به تازگی سفر خود به ایران را به پایان رساندند. در پایان سفر هیات عمانی به تهران توافق دو کشور بر سر آبراهه تنگه هرمز اعلام شدو در سفر وزیر خارجه قطر به تهران نیز دو طرف این دیدار را مثبت ارزیابی کردند و وزیرخارجه کشورمان نیز دراینباره در شبکه ایکس نوشت: «بازگرداندن دیپلماسی به مسیر خود ناممکن نیست. این امر به درک یک واقعیت ساده از سوی آمریکا بستگی دارد: فشار نتیجه نمیدهد.»
این دیدارها و تحرکات در ادامه سفر عاصم منیر فرمانده ارتش پاکستان به همراه محسن نقوی وزیر کشور، در اوایل هفته گذشته صورت گرفت که دو کشور این سفر و این دیدارها را مثبت و سازنده توصیف کردند.
در ادامه این تحولات دیپلماتیک، فواد حسین، وزیر امور خارجه عراق، با بدر بن حمد البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، تلفنی گفتوگو کرد. دو طرف آخرین تحولات منطقه و نتایج گفتوگوهای هیأتهای عمانی و ایرانی در تهران را مورد بررسی قرار دادند.
بر اساس گزارش منابع عراقی، وزیر خارجه عمان در این تماس گزارشی از نتایج مذاکرات عمان و ایران، بهویژه تفاهمهای صورتگرفته درباره وضعیت تنگه هرمز، به همتای عراقی خود ارائه کرد.
عمان در هفتههای اخیر یکی از کانالهای اصلی رایزنی درباره کاهش تنش میان ایران و طرفهای مقابل بوده و اکنون نتایج گفتوگوهای تهران و مسقط به یکی از محورهای رایزنی میان کشورهای منطقه تبدیل شده است.
عراق و عمان؛ بررسی نتایج گفتوگوهای تهران
در تماس حسین و البوسعیدی، اختلافات باقیمانده میان ایران و آمریکا نیز بررسی شد؛ اختلافاتی که در کنار تحریمهای جدید واشنگتن میتواند بر همکاریهای اقتصادی و مالی با ایران و در نتیجه بر شرایط منطقه تأثیر بگذارد.
وزیران خارجه عراق و عمان بر ادامه تماسها و هماهنگیها برای دستیابی به راهکارهای مشترک و حمایت از تلاشهای جاری برای کاهش تنش و تقویت ثبات منطقه تأکید کردند.
تماس بغداد و مسقط را میتوان بخشی از یک زنجیره گستردهتر رایزنیهای منطقهای دانست که در آن، کشورهای همسایه ایران تلاش میکنند از طریق تماسهای مستقیم و هماهنگیهای چندجانبه، از تشدید دوباره تنشها جلوگیری کنند.
رایزنی همزمان کویت با عمان و قطر
همزمان با این تماس، شیخ جراح جابر الاحمد الصباح، وزیر خارجه کویت، نیز در دو تماس تلفنی جداگانه با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، و محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر خارجه قطر، درباره تحولات منطقه گفتوگو کرد.
وزارت خارجه کویت اعلام کرده است که در این تماسها آخرین تحولات منطقه و تلاشهای دیپلماتیک برای تقویت امنیت و ثبات منطقه و همچنین تأمین امنیت و آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز بررسی شد.
همزمانی این تماسها با رایزنی بغداد و مسقط، نشان میدهد که موضوع هرمز دیگر صرفاً در چارچوب تماسهای دوجانبه ایران با میانجیها دنبال نمیشود و کشورهای عربی منطقه نیز در حال هماهنگی درباره پیامدهای امنیتی و اقتصادی تحولات مرتبط با این آبراه هستند.
قطر؛ تأکید دوباره بر گفتوگو و دیپلماسی
در این میان، دوحه نیز در هفتههای اخیر تماسهای متعددی با کشورهای منطقه داشته است. محمد بن عبدالرحمن آل ثانی در تماسهای خود با وزیران خارجه کویت، عربستان، اردن و دیگر کشورهای منطقه، بر ضرورت ادامه گفتوگو و تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش تأکید کرده است.
در تماس ۱۷ اوت با وزیر خارجه کویت نیز نخستوزیر و وزیر خارجه قطر بر پایبندی همه طرفها به گفتوگو و دیپلماسی و اجرای تفاهمهای حاصلشده میان ایران و آمریکا، از جمله موضوع آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز، تأکید کرده بود. دوحه همچنین حمایت خود را از تلاشها برای دستیابی به توافقی جامع و صلح پایدار در منطقه اعلام کرده بود.
پیش از آن نیز آل ثانی در تماسهای جداگانه با وزیران خارجه امارات، عربستان، کویت، عمان و بحرین درباره تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش و تقویت امنیت منطقه رایزنی کرده بود و بر اهمیت اجرای تفاهمهای ایران و آمریکا و تضمین آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز تأکید کرده بود.
بازگرداندن دیپلماسی به مسیر خود ناممکن نیست. این امر به درک یک واقعیت ساده از سوی آمریکا بستگی دارد: فشار نتیجه نمیدهد
از بغداد تا دوحه؛ شکلگیری یک شبکه رایزنی منطقهای
مجموع این تماسها در حالی انجام میشود که تنگه هرمز همچنان در مرکز نگرانیهای امنیتی و اقتصادی کشورهای منطقه قرار دارد. برای کشورهای حاشیه خلیج فارس، امنیت کشتیرانی در این آبراه مستقیماً با صادرات انرژی، تجارت خارجی و ثبات اقتصادی آنها ارتباط دارد.
از سوی دیگر، برای عراق نیز تحولات هرمز اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا این کشور از تولیدکنندگان بزرگ نفت است و هرگونه اختلال طولانیمدت در مسیرهای صادرات انرژی میتواند پیامدهای اقتصادی قابلتوجهی برای بغداد داشته باشد.
به همین دلیل، رایزنی فواد حسین با همتای عمانی خود را میتوان در کنار تماسهای کویت با عمان و قطر و رایزنیهای مستمر دوحه با کشورهای منطقه، بخشی از یک روند گستردهتر دانست؛ روندی که هدف آن حفظ کانالهای ارتباطی، جلوگیری از گسترش بحران و فراهم کردن زمینه برای ادامه مذاکرات است.
تحرکات دیپلماتیک فراتر از کشورهای عربی
دامنه نگرانی درباره هرمز به کشورهای خارج از منطقه نیز کشیده شده است. در ۲۶ اوت، نخستوزیر ژاپن با وزیر خارجه کویت که به توکیو سفر کرده بود دیدار کرد و دولت ژاپن اعلام کرد که تحولات مرتبط با تنگه هرمز و تأمین انرژی از مسائل مهم مورد توجه این کشور است. این در حالی است که روز گذشته نیز معاون وزیر خارجه آمریکا با همتای ژاپنی خود در این زمینه دیدار و گفتگو کرد.
همچنین در روزهای اخیر، رایزنیهای عربستان، قطر، کویت و بحرین درباره امنیت هرمز و بابالمندب و تلاش برای کاهش تنشها ادامه داشته است. در این تماسها بر اهمیت آزادی کشتیرانی و هماهنگی منطقهای برای مقابله با پیامدهای امنیتی و اقتصادی بحران تأکید شده است.
افزایش تماسهای دیپلماتیک میان کشورهای منطقه برای جلوگیری از تبدیل مسئله هرمز به بحرانی فراگیرتر در حالی انجام شده که همزمان موضوع اختلافات ایران و آمریکا، تحریمهای جدید واشنگتن و آینده تفاهمهای دو طرف همچنان در دستور کار کشورهای میانجی و همسایه قرار دارد. تحریمهایی که مستقیما اقتصاد این کشورها را نیز درگیر خواهد کرد.
عراقچی: بازگشت به دیپلماسی ممکن است؛ به شرط تغییر رویکرد آمریکا
روز گذشته سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، نیز پس از سفر محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، به تهران، بر امکان بازگشت مسیر دیپلماسی تأکید کرد؛ موضعی که میتواند پیام تهران در قبال موج تازه رایزنیهای منطقهای را روشنتر کند.
عراقچی روز گذشته در پیامی در شبکه ایکس نوشت: «با نخستوزیر و وزیر امور خارجه قطر، گفتوگوهای سازنده و مبتکرانهای در تهران داشتیم.»
وزیر امور خارجه ایران در ادامه تأکید کرد: «بازگرداندن دیپلماسی به مسیر خود ناممکن نیست. این امر به درک یک واقعیت ساده از سوی آمریکا بستگی دارد: فشار نتیجه نمیدهد.»
عراقچی همچنین تصریح کرد که آمریکا برای بازگشت دیپلماسی باید «اعتماد ایجاد کند، با احترام سخن بگوید، حقوق ما را تصدیق کند و به تعهدات خود پایبند باشد.»
هرمز؛ اهرم فشار ایران یا نقطه آغاز یک معادله تازه منطقهای؟
تحرکات دیپلماتیک اخیر در منطقه را میتوان در چارچوب یک معادله بزرگتر نیز دید؛ معادلهای که در یک سوی آن ایران تلاش میکند از موقعیت راهبردی خود در تنگه هرمز برای افزایش قدرت چانهزنی استفاده کند و در سوی دیگر، کشورهای منطقه در حال تلاش برای کاهش آسیبپذیری خود در برابر هرگونه اختلال در این آبراه هستند.
روزنامه «گاردین» در تحلیلی درباره آینده تنگه هرمز، این وضعیت را برای ایران یک «معمای راهبردی» توصیف کرده است. بر اساس این تحلیل، هرمز همچنان یکی از مهمترین اهرمهای ژئوپلیتیکی ایران است، اما تداوم بحران میتواند بهتدریج کشورهای منطقه و بازارهای جهانی را به سمت ایجاد مسیرهای جایگزین انرژی و تجارت سوق دهد؛ روندی که در بلندمدت ممکن است از ارزش راهبردی این تنگه برای تهران بکاهد.
گاردین با اشاره به سرمایهگذاری کشورهای حاشیه خلیج فارس برای توسعه خطوط لوله و مسیرهای جایگزین، استدلال میکند که ایران با یک دوگانگی روبهروست: استفاده از هرمز بهعنوان اهرم فشار میتواند قدرت چانهزنی تهران را افزایش دهد، اما طولانی شدن بحران، انگیزه کشورهای منطقه برای فاصله گرفتن از وابستگی به این آبراه را بیشتر میکند. از این منظر، تثبیت وضعیت هرمز و بازگرداندن آن به یک مسیر امن و قابل اتکا میتواند در بلندمدت برای ایران نیز اهمیت داشته باشد.
همین تغییر محاسبات در میان کشورهای منطقه نیز در تحلیل مؤسسه خاورمیانه آمریکا Middle East Institute مورد توجه قرار گرفته است. این اندیشکده در تحلیلی درباره آینده سیاست آمریکا در قبال ایران نوشته است که جنگ و بحران هرمز، کشورهای منطقه را به سمت بازطراحی مسیرهای انرژی، تجارت و زنجیرههای تأمین سوق داده و آنها تلاش میکنند وابستگی خود به این آبراه را کاهش دهند. از نگاه این اندیشکده، توسعه خطوط لوله، مسیرهای زمینی و اتصال بنادر، بخشی از تلاش کشورهای خلیج فارس برای افزایش «تابآوری» اقتصادی و امنیتی در برابر بحرانهای آینده است.
با این حال،موسسه خاورمیانه MEI تأکید میکند که این تغییرات به معنای بیاهمیت شدن هرمز نیست؛ بلکه نشان میدهد بحران اخیر، کشورهای منطقه را به سمت تنوعبخشی و کاهش ریسک سوق داده است. به همین دلیل، حتی در صورت دستیابی به توافق میان ایران و آمریکا، این کشورها احتمالاً سرمایهگذاری برای ایجاد مسیرهای جایگزین را متوقف نخواهند کرد.
از این منظر، تحرکات دیپلماتیک در منطقه و رایزنیها میان عراق، عمان، قطر و کویت معنای گستردهتری پیدا میکند. کشورهای منطقه نه فقط در تلاش برای جلوگیری از تشدید رویارویی ایران و آمریکا هستند، بلکه میکوشند برای یکی از آسیبپذیرترین نقاط اقتصاد و امنیت منطقه نیز یک سازوکار پایدار ایجاد کنند.
در چنین شرایطی، پیام عراقچی درباره باز بودن مسیر دیپلماسی را میتوان بخشی از همین معادله دانست. تهران از یک سو بر حفظ اهرمهای خود و رد سیاست فشار آمریکا تأکید دارد و از سوی دیگر، از طریق کانالهای دیپلماتیک منطقهای نشان میدهد که برای گفتوگو و یافتن راهحل سیاسی کاملاً از میدان خارج نشده است.
بنابراین، آنچه اکنون در منطقه جریان دارد، صرفاً یک سلسله تماس تلفنی میان وزیران خارجه نیست؛ بلکه تلاشی برای بازتعریف نظم امنیتی و اقتصادی منطقه پس از بحران هرمز است. ایران میخواهد اهرم هرمز را از دست ندهد، کشورهای عربی میخواهند وابستگی خود به آن را کاهش دهند و میانجیها نیز تلاش میکنند این دو روند متضاد را پیش از آنکه به یک بحران تازه منجر شود، به مسیر مذاکره هدایت کنند.
در نهایت، شاید مهمترین پرسش این باشد که آیا تهران میتواند همچنان از هرمز بهعنوان اهرم مذاکره استفاده کند، بدون آنکه با طولانی شدن بحران، کشورهای منطقه را بیش از پیش به سمت ساختن راههای جایگزین سوق دهد؛ معادلهای که میتواند آینده قدرت چانهزنی ایران در منطقه را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
