دولت کوچک اما فوقالعاده ثروتمند قطر که سالها تلاش کرده با سرمایهگذاریهای کلان، امنیت و نفوذ خود را از واشنگتن خریداری کند، اینک درسی تلخ آموخته است: دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، همیشه پای معامله نمیماند.
رسانه آمریکایی «آتلانتیک» در تحلیلی مبسوط به قلم «شین هریس» پرده از روابط پرتناقض میان دولت قطر و دولت دونالد ترامپ، رئیس جمهور متجاوز آمریکا برداشت؛ رابطهای که بر پایه پول، هدایای تجملی و معاملات پشتپرده بنا شده و اکنون به یکی از تلخترین طنزهای ژئوپلیتیکی خاورمیانه بدل شده است.
داستان از جایی آغاز شد که قطریها، با شناخت دقیق از سلیقه ترامپ، یک فروند هواپیمای بوئینگ ۷۴۷ مجهز به ۱۱ سرویس بهداشتی و تزئینات لوکس چوبی و صدفکاریشده را که ارزش آن ۴۰۰ میلیون دلار برآورد میشد، به عنوان هدیه به رئیسجمهور آمریکا پیشنهاد دادند. این در حالی بود که هزینه عملیاتی ساختن این هواپیما، ساعتی ۲۵ هزار دلار، حتی برای خاندان سلطنتی قطر نیز سنگین بود و دوحه پنج سال در تلاش برای فروش آن ناموفق مانده بود.
به نوشته آتلانتیک، قطریها تصور میکردند با این هدیه میتوانند دل ترامپ را به دست آورند، اما این تنها تبدیل به نمونهای دیگر در روابطی پولمحور با تاجری بود که به ریاست جمهوری ایالات متحده رسیده. پیش از این، قطر صدها میلیون دلار در صندوق سرمایهگذاری خصوصی داماد ترامپ، جارد کوشنر، سرمایهگذاری کرده بود، هتلی غرق بدهی در منهتن متعلق به استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در خاورمیانه را به مبلغ ۶۲۳ میلیون دلار خریده بود و ۸ میلیارد دلار صرف ساخت بزرگترین پایگاه نظامی آمریکا در خاورمیانه (العُدید) کرده بود.
با این حال، این سخاوت بیحدوحصر نه تنها امنیت قطر را تضمین نکرد، بلکه به گفته تحلیلگران، تنها به دوحه این درس را داد که ترامپ «فقط انتظار دارد که به او پول داده شود اما در ازایش چیزی ندهد».
آتلانتیک در ادامه این گزارش به سیاست چندوجهی قطر اشاره میکند که همواره سعی داشته با همه طرفها رابطه داشته باشد: از میزبانی از رهبران حماس و برقراری روابط دیپلماتیک با ایران گرفته تا همکاری امنیتی با آمریکا و میانجیگری در مذاکرات حساس بینالمللی. این سیاستِ «همه را راضی نگهدار»، قطر را به بازیگری غیرقابل اعتماد در نگاه بسیاری در واشنگتن تبدیل کرده، اما دوحه آن را راهبردی برای بقا در منطقهای ملتهب میداند.
در سال ۲۰۱۷، زمانی که عربستان سعودی، امارات، بحرین و مصر با اتهام حمایت قطر از تروریسم، محاصره زمینی، دریایی و هوایی علیه دوحه را آغاز کردند، ترامپ نه تنها از قطر حمایت نکرد، بلکه با انتشار توئیتی عملاً از این محاصره استقبال کرد. اما چهار سال بعد، با تغییر معادلات منطقهای، واشنگتن به میانجیگری پرداخت و روابط دوحه با همسایگانش به حالت عادی بازگشت.
با این حال، تناقض اصلی در سیاست قطر در قبال ترامپ آنجاست که این کشور با وجود درک کامل از رفتار معاملهگرایانه رئیسجمهور آمریکا، باز هم تصمیم گرفت هواپیمای ۴۰۰ میلیون دلاری را به او هدیه دهد.
آتلانتیک در این گزارش تصریح کرده است: «افراد نزدیک به ترامپ — هنوز مشخص نیست دقیقاً چه کسی — به قطریها پیشنهاد کردند که به جای فروش هواپیما، میتوانند آن را به ایالات متحده اهدا کنند. یک هدیه مفت از طرف “دوستانی” که پیش از آن صدها میلیون دلار در صندوق سهام خصوصی داماد ترامپ سرمایهگذاری کرده بودند و یک هتل منهتنِ غرق در بدهی متعلق به استیو ویتکاف، فرستادهٔ ویژهٔ ترامپ در امور خاورمیانه را به مبلغ ۶۲۳ میلیون دلار خریده بودند. این جدا از آن ۸ میلیارد دلاری است که برای ساخت پایگاه هوایی برای آمریکاییها هزینه کرده بودند — بزرگترین پایگاه نظامی ایالات متحده در خاورمیانه — یا برنامهشان برای هزینهٔ ۱۰ میلیارد دلار بیشتر برای تقویت و نگهداری آن. ۴۰۰ میلیون دلار دیگر برای هواپیمایی که رئیسجمهور آمریکا اینقدر عاشقش بود چه اهمیتی داشت؟ حتی برخی از رهبران قطر از پرروییِ رئیسجمهور آمریکا شگفتزده شدند. اما آنها همان کاری را کردند که همیشه وقتی یک مقام آمریکایی چیزی مشکوک — از نظر سیاسی، اخلاقی، یا حتی قانونی — از آنها خواسته انجام دادهاند. گفتند بله. پرداخت پول برای پوشش های خبری مثبت آسان نیست، هرچند قطریها تلاششان را کردهاند. اما تحریک پوششهای خبری منفی پیرامون هدیه کردن آن هواپیما برای کشوری که بسیاری از آمریکاییها احتمالاً نمیتوانند نامش را درست تلفظ کنند خودش تلاش واقعی میخواهد.»
به نوشته آتلانتیک خشم دوحزبی بعدا در واشنگتن شعلهور شد و مخالفان ترامپ تاکید میکردند آن هواپیما یک «امتیاز مالی» پرنده است که آشکارا قانون اساسی را نقض کرده است. ترامپ در تروث سوشال نوشت: «فقط یک احمق این هدیه را از طرف کشورمان قبول نمیکند.»
آتلانتیک تصریح میکند: «اما چیزی که ترامپ نمیتوانست، یا نمیخواست ببیند، این بود که فقط یک احمق میتواند آن هواپیما را چیزی جز یک رشوهٔ عظیم بداند؛ بهویژه با توجه به این که ترامپ علناً گفت که برنامه دارد پس از ترک مقام، آن را به کتابخانهٔ ریاستجمهوریاش منتقل کند.»
نتیجه این قمار قطریها به روی جلب نظر ترامپ اما فاجعهبار بود. در فوریه ۲۰۲۶، زمانی که آمریکا بدون هشدار به قطر، به ایران حمله کرد، تهران نیز در واکنش، تأسیسات گاز طبیعی قطر را هدف قرار داد؛ تأسیساتی که شریان اصلی اقتصاد این کشور است. سپس ایران تنگه هرمز را بست و قطر که تنها مسیر صادرات گازش از این تنگه میگذرد، عملاً فلج شد.
به نوشته آتلانتیک، اقتصاد قطر که سالانه حدود ۵۰ میلیارد دلار از صادرات گاز مایع درآمد داشت، اکنون با کاهش ۱۷ درصدی ظرفیت صادراتی مواجه شده و تولید گاز این کشور بهکلی متوقف شده است. این در حالی است که همسایگان عرب قطر میتوانند نفت خود را از مسیرهای زمینی صادر کنند، اما قطر به دلیل وابستگی مطلق به مسیر دریایی، در موقعیتی بینظیر از آسیبپذیری قرار گرفته است.
در این میان، هواپیمای هدیهشده به ترامپ، پس از صرف بیش از یک میلیارد دلار هزینه بازسازی و تجهیز، در جشن ۲۵۰ سالگی استقلال آمریکا بر فراز واشنگتن به نمایش درآمد؛ در حالی که قطر، اهداکننده آن، در دوحه زیر آتش موشکهای ایران و در محاصره اقتصادی به سر میبرد.
آتلانتیک نتیجه میگیرد که رابطه قطر با ترامپ را شاید بتوان در یک جمله خلاصه کرد: «دوستیای که بر پایه معامله بنا شده، نه بر پایه اعتماد؛ و ترامپ مردی است که دیروز را فراموش میکند و فقط میپرسد: امروز برای من چه کردهای؟»
