در پنجمین سال به قدرت رسیدن مجدد طالبان در افغانستان، امیرخان متقی، وزیر امور خارجه افغانستان، در مصاحبهای با نیویورک تایمز در کابل گفت: «ما فصل جنگ را پایان یافته میدانیم و از این پس خواهان روابطی مبتنی بر احترام متقابل و فصل تازهای از تعامل مثبت هستیم.»
متقی گفت که واشنگتن میتواند «سفارت خود را بازگشایی کند، حضور دیپلماتیک خود را حفظ کند و در ثروت معدنی عظیم افغانستان، سدها و جادهها سرمایهگذاری کند» – پروژههایی که سه دولت آمریکا و متحدانشان میلیاردها دلار برای توسعه آنها هزینه کردند و طالبان دو دهه تلاش کرد تا آنها را از بین ببرد.
این پیشنهاد علنی، که اولین اقدام از سوی این مقام عالیرتبه طالبان در سالهای اخیر است، جدیدترین تلاش دولت افغانستان برای خروج کشورش از انزوا با نتایج متفاوت است.
در طول سال گذشته، دولت طالبان با روسیه یک همکاری دفاعی امضا کرده و دهها توافق تجاری با همسایگان آسیای مرکزی مانند ازبکستان منعقد کرده است. برخی از مقامات این گروه مرتباً به کشورهای خلیج فارس سفر میکنند و با احمد الشرع، رئیس جمهور سوریه، دیدار کردهاند. همچنین با کشورهای اروپایی که مشتاق اخراج مهاجران افغان هستند، همکاری میکند.
به گفته پنج مقام سابق آمریکایی و افغان که با رویکرد کابل آشنا هستند، دولت، تعامل مجدد با دولت ترامپ را، با اشتیاقش برای دیپلماسی تجاری و توجه کم به حقوق بشر، به عنوان دستاورد نهایی تلاشهای دیپلماتیک خود میبیند. طالبان استدلال میکنند که آنها نظم و امنیت را در سراسر افغانستان برقرار کردهاند، فساد اداری را از دولت خود پاک کردهاند و شرایط مساعدی را برای سرمایهگذاری خارجی ایجاد کردهاند. اما تلاشها برای تعامل با ایالات متحده متوقف شده است.
حسن عباس، محقق ساکن آمریکا و نویسنده کتابی که اخیراً درباره طالبان در قدرت نوشته است، گفت: «در واشنگتن دی سی هیچ اشتیاقی وجود ندارد. همه میخواهند افغانستان را فراموش کنند.»
در واقع، دولت ترامپ در طول سال گذشته بیشتر از طالبان فاصله گرفته است. این دولت به یکی از همسایگان افغانستان، پاکستان، که اوایل امسال دهها حمله هوایی به افغانستان انجام داد، نزدیکتر شده است. دولت ترامپ طالبان را به عنوان حامی دولتی بازداشتهای غیرقانونی معرفی کرده، صدور ویزا برای افغانها را متوقف کرده و آنها را از سفر به ایالات متحده منع کرده است.
طالبان همچنین درخواستهای رئیس جمهور ترامپ را در مورد معدود مواردی که علناً درخواست کرده، رد کردهاند، از جمله بازپسگیری کنترل پایگاه هوایی بگرام که نیروهای آمریکایی به مدت ۲۰ سال در آن حضور داشتند؛ بازگرداندن سلاحهای رها شده آمریکایی در افغانستان؛ و آزادی یک زندانی آمریکایی که طالبان داشتن آن را انکار میکند.
متقی گفت: «همانطور که تاریخ نشان داده است، هیچ افغانی نه میخواهد و نه میتواند حضور نظامی کشور دیگری را در خاک افغانستان تحمل کند.»
وزارت امور خارجه آمریکا در پاسخ کتبی به سوالات، احتمال عادیسازی روابط را رد کرد. در این پاسخ که به «سخنگوی وزارتخانه» نسبت داده شده، آمده است که طالبان در ایجاد ثبات بیشتر در افغانستان و پایبندی به تعهدات ضد تروریسم شکست خورده و در عوض به گروههای تروریستی اجازه داده تا از افغانستان به عنوان سکوی پرتابی برای حملات استفاده کنند. در این پاسخ آمده است که واشنگتن «فقط زمانی که به نفع مردم آمریکا باشد» با طالبان تعامل میکند.
متقی، عضو کهنهکار طالبان و چهرهای محوری در مذاکرات گذشته بین ایالات متحده و این گروه قبل از بازگشت به قدرت، گفت که دولت او میخواهد نمایندگیهای دیپلماتیک در ایالات متحده را بازگشایی کند. متقی، ۵۵ ساله، همچنین تأیید کرد که افغانستان در حال مذاکره در مورد توافقنامههای مهاجرتی با کشورهای اروپایی است. او بدون ارائه جزئیات بیشتر گفت: «ما در این زمینه پیشرفتهایی داشتهایم و امیدواریم در آینده پیشرفتهای قابل توجهی داشته باشیم.»
در ماههای اخیر، دولت افغانستان چندین جلسه دوجانبه در مورد مهاجرت با کشورهایی مانند آلمان و فرانسه برگزار کرده است. به گفته سه شرکتکننده و یک مقام آگاه از این بحثها، هیئتی متشکل از پنج دیپلمات افغان همچنین در ماه ژوئن با بیش از ۲۰ دیپلمات از ۱۵ کشور اتحادیه اروپا در بروکسل دیدار کردند تا در مورد بازگرداندن پناهجویان رد شده و مجرمان محکوم شده به کشورشان بحث کنند. یکی از شرکتکنندگان، یک دیپلمات افغان، گفت که در اروپا، تابوی گفتگو با طالبان شکسته شده است و افغانستان اکنون برای نهایی کردن توافقات، با همه کشورهای ذینفع وارد گفتگوهای دوجانبه خواهد شد. با این حال، هیچ کشور اروپایی دولت طالبان را به رسمیت نمیشناسد و این دولت همچنان یک حکومت منفور است که از نهادهای بینالمللی مانند سازمان ملل و صندوق بینالمللی پول کنار گذاشته شده است.
شیخ هبتالله آخوندزاده، رهبر فوق محافظهکار طالبان، به دلیل جنایت علیه بشریت در پی آزار و اذیت زنان و دختران افغان، با حکم بازداشت از سوی دادگاه بینالمللی کیفری روبرو است. و ایالات متحده میلیاردها دلار از بانک مرکزی افغانستان را مسدود کرده است. با این حال، گروه رو به رشدی از تحلیلگران و دیپلماتهای سابق در ایالات متحده خواستار از سرگیری گفتگوهای ایالات متحده و افغانستان فراتر از همکاریهای ضد تروریسم علیه داعش و مذاکرات زندانیان هستند.
طالبان در ایجاد ثبات بیشتر در افغانستان و پایبندی به تعهدات ضد تروریسم شکست خورده و در عوض به گروههای تروریستی اجازه داده تا از افغانستان به عنوان سکوی پرتابی برای حملات استفاده کنند
رابین رافل، دیپلمات سابق آمریکایی با تجربه گسترده در افغانستان و پاکستان، میگوید: ترامپ این فرصت را دارد کاری را انجام دهد که رئیس جمهور بایدن نتوانست. با عبور از فلج فعلی، میتوان دسترسی جدیدی به مواد معدنی ایجاد کرد، روابط با همسایگان آسیای مرکزی افغانستان را تقویت کرد و با چین و روسیه که در این کشور تجارت میکنند و دیپلمات دارند، مقابله کند.
رافل گفت: اما این امر مستلزم تعامل عملی از طریق حضور ایالات متحده در کابل است که همچنان در واشنگتن مورد قبول نیست.
متقی در گفتگوی اولیه با روزنامه تایمز در اوایل سال جاری، معادن افغانستان را به عنوان نقطه شروع بالقوه برای “فصل جدیدی برای دو کشور” برجسته کرد و گفت: “من توانایی رئیس جمهور ترامپ در معامله، رویکرد عملگرایانه و قاطعیت را به عنوان عواملی میبینم که میتوانند تعامل سازنده با دولت او را تسهیل کنند.”
مایکل کوگلمن، عضو ارشد امور آسیای جنوبی در شورای آتلانتیک مستقر در واشنگتن، گفت که مواد معدنی پیشنهاد مناسبی برای ارائه به دولت ترامپ هستند. افغانستان ذخایر عظیم و دستنخوردهای از لیتیوم، مس و سنگ آهن و همچنین عناصر خاکی کمیاب دارد که در فهرست مواد معدنی حیاتی سازمان زمینشناسی ایالات متحده قرار دارند.
بحثها پیرامون ثروت معدنی افغانستان چیز جدیدی نیست. طبق گزارش سال ۲۰۲۳ سیگار، آژانس نظارتی دولت ایالات متحده بر افغانستان، ایالات متحده بین سالهای ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۱ نزدیک به ۱ میلیارد دلار برای توسعه صنعت استخراج افغانستان هزینه کرد، اما نتوانست به هیچ «پیشرفت ملموسی» دست یابد.
دولت طالبان اکنون قراردادهای سرمایهگذاری معدنی با شرکتهایی از چین، ایران و قطر و سایر کشورها دارد. متقی فراتر از ایالات متحده، از هر کشوری خواست تا در افغانستان سرمایهگذاری کند، جایی که دولت طالبان به شدت به سرمایه خارجی نیاز دارد. طبق گزارش سازمان ملل متحد، نیمی از جمعیت تخمینی ۴۵ میلیون نفری این کشور که به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند، به دلیل کاهش کمکهای ایالات متحده در سال گذشته کاهش یافته است.
از اوایل سال ۲۰۲۵، حدود چهار میلیون افغان از کشورهای همسایه پاکستان و ایران بازگشتهاند که یکی از بزرگترین دورههای مهاجرت معکوس در دهههای اخیر است. پاکستان که زمانی شریک تجاری اصلی افغانستان بود، به دلیل نگرانیهای امنیتی مرز خود را بسته است و طالبان را به دنبال راههای جایگزین تجارت با کشورهای آسیای میانه، ایران و هند سوق داده است. در طول مصاحبه، متقی از پاسخ به سوالی در مورد اینکه آیا سرکوب زنان و دختران توسط دولتش مانعی برای به رسمیت شناخته شدن بینالمللی است یا خیر، طفره رفت. اوایل امسال، او اعلام کرد که اقدام دولت برای جلوگیری از آموزش متوسطه آنها «موقتی» است – استدلالی که طالبان نیز در اولین حکومت خود، بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۱، زمانی که متقی به عنوان وزیر آموزش و پرورش خدمت میکرد، و بلافاصله پس از بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، از آن استفاده کردند.
طالبان ممکن است در کابل قدرت را به شدت در دست داشته باشند، اما در جاهای دیگر شرایط به گونهای دیگر است و با بحرانهایی در داخل و خارج از کشور روبرو هستند. آنها با یک درگیری و نه یک جنگ آشکار با پاکستان روبرو هستند، موج جدیدی از حملات گروههای مسلح که میخواهند آنها را سرنگون کنند، دست و پنجه نرم میکنند. علاوه بر این، بیکاری گسترده، انزوای بینالمللی و نارضایتی فزاینده داخلی، طالبان با جدیترین تهدیدات خود از زمان بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱ مواجه کرده است.
هنوز خیلی زود است که بگوییم آیا همه این چالشها تشدید میشوند و بقای آنها را به عنوان یک نیروی حاکم تهدید میکنند یا خیر. و همانطور که صحنههای جشن روز شنبه نشان داد، طالبان در بین بسیاری محبوب هستند. با این حال، تهدیداتی که آنها با آن مواجه هستند، ظاهر امنیت و ثباتی که طالبان به عنوان دستاورد اصلی خود – و نقطه فروش اصلی خود به جهان – اعلام کرده، ترک برداشته است.
در حالی که کارگران در حال آمادهسازی کابل برای جشنها در روز پنجشنبه بودند، یک گروه مقاومت مسئولیت قتل شهردار طالبان در یک مرکز استان در شمال افغانستان را بر عهده گرفت. دو هفته قبل، یک مقام دیگر طالبان در همان استان ترور شده بود. قدرت را به شدت در دست دارند – و با این حال طالبان جامعه افغانستان را در خفقانی نگه داشتهاند که هیچ کس را در امان نمیگذارد. دختران و زنان با محدودیتهایی روبرو هستند که در هیچ جای دیگر جهان دیده نشده است. اقلیتهای مذهبی شاهد تعطیلی اجباری عبادتگاههای خود هستند. هر کسی که انتقاد کند سرکوب میشود. اعضای کارکنان سازمان ملل متحد با دستگیری روبرو هستند. روزنامهنگاران و فعالان حقوق بشر از ناپدید شدن اجباری رنج میبرند.
طالبان میدانند که جهان افغانستانی با ثبات میخواهد. آنها ادعا میکنند که این کشور دیگر تهدیدی امنیتی برای منطقه یا غرب نیست. آنها میگویند که داعش را سرکوب کردهاند و خواهان روابط صلحآمیز مبتنی بر تجارت و دیپلماسی، از جمله با ایالات متحده هستند.
امیرخان متقی میگوید: «بزرگترین دستاوردی که در پنج سال گذشته داشتهایم، امنیت است.»
به گفته تحلیلگران، تمام عوامل لازم برای از کنترل خارج شدن دوباره اوضاع در افغانستان اینجاست: جمعیت عظیمی از جوانان بیکار افغان، زمینه مساعدی برای رادیکال شدن هستند، به خصوص که فرصتهای اقتصادی تقریباً وجود ندارند. و با افزایش خصومت بین پاکستان و افغانستان، مشخص نیست چه کسی ممکن است به کمک طالبان بیاید. پنج سال گذشته تا حدودی قابل پیشبینی بوده و به تقریباً دو دهه جنگ پایان داده است، که بسیاری از افغانها، با وجود سختیها و سرکوبهای عظیم، از آن استقبال کردهاند. اما کشور همچنان ویران است و صلح شکننده در حال حاضر در معرض خطر است.
عکس خبر: سفارت آمریکا در کابل
