در شرایطی که مذاکرات برای پایان دادن به جنگ متوقف شده و ایران مواضع سختتری در پیش گرفته است، به نظر میرسد دولت دونالد ترامپ در حال برقراری ارتباط با طیف گستردهتری از کشورهاست؛ کشورهایی که شاید بتوانند به تهران فشار وارد کنند یا موضع آن را تعدیل کنند—آن هم در شرایطی که میانجیگران سنتی تاکنون موفق نبودهاند.
در حالی که گفتوگوها میان ایران و عمان، و همچنین میان ایران و پاکستان، ترکیه و قطر، با سرعتی نابرابر، نامنظم و غیرقابل پیشبینی ادامه دارد، دولت آمریکا بهطور بیسروصدا دامنه رایزنیهای خود را گسترش داده و حتی با طرفهایی در اروپا که شاید در نگاه نخست گزینههای محتملی برای این نقش به نظر نرسند، وارد تعامل شده است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، روز سهشنبه در واشنگتن بهصورت حضوری با وزیر امور خارجه اتریش دیدار کرد و روز چهارشنبه نیز با وزیر امور خارجه یونان تلفنی گفتوگو داشت.
این تعاملات، فراتر از روند معمول روابط میان آمریکا و دو متحد نزدیک اروپایی آن، در ظاهر موضوع قابلتوجهی نداشتند. گزارشهای رسمی وزارت خارجه آمریکا درباره این گفتوگوها کلی و مبهم بود و در آنها نامی از ایران بهعنوان یکی از موضوعات مذاکرات برده نشده بود.
اما پس از آن مشخص شد که هر دو وزیر امور خارجه، تقریباً بلافاصله پس از گفتوگوهای خود با روبیو، روز پنجشنبه با سید عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، گفتوگو کردهاند.
این رویکرد ظاهراً جدید برای شکستن بنبست مذاکرات در حالی شکل گرفته است که آمریکا و ایران هر دو برای بهدست گرفتن کنترل تنگه هرمز، گذرگاه حیاتی انتقال نفت، تلاش میکنند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در گامهای بعدی خود فضای مانور چندانی ندارد، زیرا پیامدهای اقتصادی جنگ و کاهش ذخایر تسلیحات کلیدی، پیش از انتخابات میاندورهای کنگره در ماه نوامبر، برای جمهوریخواهان مشکلات سیاسی ایجاد کرده است.
تلاش اضطراری برای شکستن بنبست دیپلماتیک میان آمریکا و ایران
به گفته تحلیلگران، ورود اتریش و یونان به این روند احتمالاً کمتر به معنای تلاش برای میانجیگری رسمی است و بیشتر بازتابدهنده تلاشی اضطراری برای متوقفسازی جنگ است؛ درگیریای که پیامدهای آن به شمار فزایندهای از کشورها، فراتر از کشورهای خاورمیانه، آسیب رسانده است.
علی واعظ، مدیر پروژه ایران در «گروه بینالمللی بحران»، گفت: همه فقط از هر دو طرف میخواهند این کلکل خطرناک و بیمحابا را متوقف کنند.
این وضعیت همچنین نشان میدهد که انسداد تنگه هرمز از سوی ایران تا چه اندازه کشورهایی را که در غیر این صورت در قبال درگیری گستردهتر موضعی بیطرف و نظارهگر داشتند، تحت فشار قرار داده است تا از هر میزان نفوذ دیپلماتیکی که ممکن است بر طرفهای ایرانی و آمریکایی خود داشته باشند، برای به جریان انداختن دوباره تلاشها جهت دستیابی به یک راهحل پایدار استفاده کنند.
مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در «مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی»، هشدار داد که تلاشهای یونان، اتریش یا هر کشور دیگری که نقش میانجی رسمی ندارد، ممکن است در نهایت بینتیجه باشد.
«اگرچه تماسها با هر دو طرف ممکن است شامل تشویق ایران و آمریکا به بازگشت به میز مذاکره باشد، اما چنین کوششهایی با میانجیگری فاصله زیادی دارند؛ زیرا میانجیگری اقدامی بسیار پیچیده است و مستلزم آن است که میانجی بتواند اعتماد هر دو طرف را به دست آورد.»
او افزود که این کاری نیست که هر کشوری بتواند «صرفاً آن را انجام دهد».
روبیو درباره ایران با همتایان اتریشی و یونانی خود گفتوگو کرد
وزارت خارجه آمریکا روز جمعه اعلام کرد که نمیتواند درباره زمان تماسهای وزرای خارجه کشورهای دیگر اظهارنظر کند و تأکید کرد که روبیو از هیچیک از آنها نخواسته است با ایران تماس بگیرند یا پیامی به عراقچی منتقل کنند.
یک دیپلمات اروپایی که در جریان این موضوع قرار گرفته بود، گفت زمانبندی این تماسها تصادفی نبوده است.
با این حال، وزارت خارجه آمریکا تأیید کرد که ایران یکی از موضوعات مطرحشده در گفتوگوهای روبیو بوده است؛ گفتوگوهایی که در شرایطی انجام شد که ترامپ به دلیل جنگی که اهداف آن را مرتباً تغییر داده است، با فشارهای سیاسی جدی روبهروست.
هدف فوری دیگر صرفاً «ناتوان کردن ایران از تولید سلاح هستهای» نیست؛ بلکه اکنون بازگشایی تنگه هرمز به هدف فوری تبدیل شده است؛ تنگهای که معمولاً یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند و پیش از آنکه آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه حملات خود را علیه ایران آغاز کنند، باز بود.
معاون رئیسجمهور، جیدی ونس، روز پنجشنبه در مصاحبهای با شبکه فاکس نیوز گفت: این هدف شماره یک است: پایین نگه داشتن قیمت نفت و گاز برای آمریکاییها در سراسر کشور.
اما او برخلاف اظهارات قبلی خود، چیزی درباره باز بودن تنگه هرمز و عبور کشتیها بدون پرداخت عوارض نگفت.
ونس گفت هدف دوم این است که اطمینان حاصل شود ایران هرگز به سلاح هستهای دست پیدا نخواهد کرد. تهران بارها تاکید کرده که برنامه هستهایاش صلحآمیز است.
این دو کشور اروپایی ارتباطات مهمی با پیامدهای جنگ دارند
اتریش و یونان شاید در نگاه اول گزینههای بدیهی برای کمک به پرونده ایران نباشند، اما وین میزبان آژانس بینالمللی انرژی اتمی است؛ نهادی که در هرگونه راهحل برای برنامه هستهای ایران نقش مهمی خواهد داشت و همچنین میزبان مذاکرات نهایی منتهی به توافق هستهای ایران در سال ۲۰۱۵ بود.
یونان نیز یک کشور مهم دریایی در منطقه مدیترانه است و منافع قابلتوجهی در حوزه کشتیرانی در تنگه هرمز و دریای سرخ دارد.
در بیانیههای وزارتخانههای خارجه اتریش، یونان و ایران، بهروشنی مشخص بود که ایران در تمام گفتوگوهای این هفته یکی از موضوعات اصلی بوده است.
وزارت خارجه یونان اعلام کرد که جورج گراپتریتیس، وزیر خارجه این کشور، از سوی عراقچی درباره «تحولات منطقهای و بهویژه مذاکرات جاری درباره تنگه هرمز» در جریان قرار گرفته است. این وزارتخانه افزود که گراپتریتیس «بر اهمیت آزادی کشتیرانی و امنیت دریایی تأکید کرده است».
وزارت خارجه اتریش نیز پیشنهاد کرد که این کشور میزبان دورهای احتمالی بعدی مذاکرات با ایران باشد و اعلام کرد که بئاتِه ماینل-رایزینگر، وزیر خارجه اتریش، در گفتوگو با عراقچی بر «ضرورت فوری بازگرداندن ثبات به منطقه از طریق تلاشهای جدی دیپلماتیک» تأکید کرده است.
این وزارتخانه گفت: هیچ راهحل نظامیای وجود ندارد. یک راهحل دیپلماتیک همچنان امکانپذیر است. اولویت ما تضمین آزادی کشتیرانی از طریق تنگه هرمز است.
وزارت خارجه ایران رویکرد متفاوتی در توضیح این تماسها داشت.
این وزارتخانه روز جمعه اعلام کرد که عراقچی در تماسهای خود با همتایان اروپاییاش درباره «سازوکارهای مدیریت آینده تنگه هرمز» گفتوگو کرده است؛ به گفته او، فعالیت این آبراه در پی «تجاوز غیرقانونی ایالات متحده و رژیم اسرائیل علیه ایران» مختل شده است.
عراقچی در هر دو تماس، آمریکا را متهم کرد که یادداشت تفاهم امضاشده میان دو طرف در ماه ژوئن را نقض کرده است؛ توافقی که با هدف پایان دادن به درگیریهای فوری و آغاز مذاکرات گستردهتر برای پایان دادن به جنگ امضا شده بود.
