به گزارش توس اکو، احمد قندهاری ۱۵ شهریورماه در نشست خبری با اصحاب رسانه، با تشریح آخرین وضعیت منابع آب مشهد و برنامههای پیشرو برای مدیریت تنش آبی، اظهار کرد: مشهد اکنون وارد ششمین سال تنش آبی شدید شده و تابستان امسال نیز از نظر شرایط تأمین آب، وضعیت ویژهتری نسبت به سالهای گذشته داشته است.
وی افزود: حجم ذخایر سدهای تأمینکننده آب مشهد به حدود ۲.۷ درصد رسیده و در دو دهه گذشته شرایطی مشابه این میزان ذخیره را تجربه نکردهایم. به گفته قندهاری، این شرایط ضرورت برنامهریزی دقیق، مدیریت مصرف و تسریع در اجرای طرحهای تأمین آب را بیش از گذشته نمایان کرده است.
کاهش مصرف آب؛ یکی از عوامل عبور از تنش آبی
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی با اشاره به روند مصرف آب در مشهد گفت: برخلاف روند معمول افزایش سرانه مصرف، در سالهای اخیر مصرف آب در مشهد روندی کاهشی داشته است و همین موضوع نقش مهمی در مدیریت شرایط دشوار منابع آب و عبور از دورههای تنش آبی ایفا کرده است.
قندهاری ادامه داد: با توجه به محدودیت منابع، مدیریت مصرف در کنار اجرای طرحهای تأمین آب باید به عنوان یک سیاست مستمر دنبال شود؛ چراکه نمیتوان صرفاً با افزایش منابع جدید، پاسخگوی رشد نیاز آبی بود.
وی درباره پیشبینی وضعیت بارندگی نیز اظهار کرد: پیشبینیهای اقلیمی همواره با عدم قطعیت همراه هستند و نمیتوان برنامه تأمین آب را صرفاً بر اساس احتمال وقوع بارندگی تنظیم کرد.
وی افزود: برنامهریزی باید به گونهای باشد که هم در صورت وقوع بارندگی مناسب بتوان از بهبود شرایط منابع آب استفاده کرد و هم در صورت تداوم کمبارشی، امکان مدیریت منابع و تأمین آب وجود داشته باشد.
افزایش دو درجهای دما و تأثیر آن بر مصرف آب
قندهاری با اشاره به شرایط دمایی تابستان امسال گفت: بهطور متوسط حدود دو درجه افزایش دما در حوزه شهرستان مشهد نسبت به دوره آماری بلندمدت ثبت شده است.
وی با بیان اینکه افزایش دما تأثیر مستقیمی بر مصرف آب دارد، افزود: بهویژه در دماهای بالاتر از ۳۵ درجه سانتیگراد، با افزایش هر درجه دما، میزان مصرف آب به شکل قابل توجهی افزایش پیدا میکند.
به گفته وی، بنابراین شرایط اقلیمی و افزایش دما در کنار کاهش ذخایر سدها، فشار مضاعفی بر منابع تأمین آب مشهد وارد کرده و مدیریت مصرف را به یکی از ضرورتهای اصلی تبدیل کرده است.
برنامهریزی برای سال ۱۴۰۶ با بدبینانهترین سناریو
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی از آغاز برنامهریزی برای تأمین آب مشهد در سال ۱۴۰۶ خبر داد و گفت: برنامه سال آینده نیز بر مبنای بدبینانهترین سناریو تنظیم خواهد شد.
قندهاری تصریح کرد: شرایط سال آینده دشوارتر خواهد بود، زیرا بخشی از ظرفیتهایی که طی سالهای گذشته امکان استفاده از آنها وجود داشت، دیگر در دسترس نخواهد بود.
وی با اشاره به برنامه کوتاهمدت تأمین آب مشهد افزود: برای عبور از ماههای آینده نیز برنامهای تدوین شده است و باید فرض را بر این بگذاریم که با میزان ذخایر موجود، پنج تا شش ماه آینده را پشت سر خواهیم گذاشت.
وی یکی از مهمترین اولویتهای کنونی را جبران عقبماندگی پروژههای تأمین آب دانست و گفت: در برخی پروژهها با تأخیر مواجه هستیم و باید این عقبماندگیها طی دو تا سه ماه آینده جبران شود.
قندهاری خاطرنشان کرد: تکمیل این پروژهها میتواند بخشی از وابستگی به منابع سطحی را کاهش دهد و زمینه عبور از شرایط پیشرو بدون نیاز به قطع یا جیرهبندی آب را فراهم کند.
کمبود اعتبار؛ گره اصلی پروژههای آب
وی تأمین اعتبار را یکی از مهمترین چالشهای پیشروی شرکت آب منطقهای خراسان رضوی عنوان کرد و گفت: پیگیریهای متعددی در سطح ملی برای تأمین منابع مالی انجام شده، اما تاکنون تمامی اعتبارات مورد نیاز بهطور کامل تخصیص نیافته است.
قندهاری افزود: بخش قابل توجهی از فعالیتهای زمانبر برخی پروژهها انجام شده و اکنون برای تکمیل آنها بیش از هر چیز به منابع مالی نیاز داریم.
به گفته وی، تسریع در تأمین اعتبار میتواند پروژههایی را که بخش عمده مسیر اجرایی خود را طی کردهاند، وارد مرحله بهرهبرداری کند و در کوتاهمدت بخشی از فشار بر منابع آب مشهد را کاهش دهد.
سد شوریجه؛ ۹۵ درصد پیشرفت و ۸.۵ میلیون مترمکعب آبگیری
یکی از مهمترین پروژههایی که قندهاری در این نشست درباره آن توضیح داد، سد شوریجه و سامانه انتقال آب آن بود.
وی گفت: پیشرفت فیزیکی سد شوریجه به بیش از ۹۵ درصد رسیده و سامانه انتقال نیز حدود ۷۵ درصد پیشرفت دارد. این پروژه به مرحلهای رسیده که در صورت تزریق منابع مالی، امکان تکمیل آن با سرعت بیشتری وجود خواهد داشت.
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی افزود: برنامهریزی این بود که نخستین آبگیری مخزن سد در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ انجام شود که این هدف با تحقق بیش از ۹۵ درصد پیشرفت فیزیکی، اخذ مصوبات و دریافت تأییدیههای لازم از دستگاههای ذیربط محقق شد.
وی ادامه داد: تاکنون حدود ۸.۵ میلیون مترمکعب آب در مخزن سد شوریجه ذخیره شده است.
قندهاری با اشاره به اهداف این طرح گفت: سد شوریجه تنها برای تأمین بخشی از آب مورد نیاز مشهد طراحی نشده و تأمین نیازهای شهرستان سرخس، تقویت آبخوان و مدیریت سیلابها نیز از اهداف این پروژه است.
وی درباره سامانه انتقال آب این سد نیز اظهار کرد: از مجموع حدود ۱۵ کیلومتر و ۳۰۰ متر خط انتقال، تنها حدود ۵۰۰ متر از عملیات باقی مانده است.
به گفته قندهاری، بخش عمده عملیات اجرایی این خط انجام شده و اکنون بخش قابل توجهی از کارهای ساختمانی به پایان رسیده و موضوع اصلی، خرید و تأمین تجهیزات مورد نیاز است.
وی اعتبار مورد نیاز برای تکمیل این طرح را حدود ۴۵۰ میلیارد تومان اعلام کرد و گفت: در صورت تأمین بهموقع منابع مالی، امیدواریم پروژه تا پایان ششماهه دوم سال تکمیل شود.
قندهاری تأکید کرد: هدف این است که با تکمیل پروژه، بهویژه در ماههای تیر، مرداد و شهریور که مصرف آب افزایش مییابد، از ظرفیتهای سد شوریجه برای تأمین آب مشهد استفاده شود.
دولت بهتنهایی نمیتواند مشکل چاههای غیرمجاز را حل کند
یکی دیگر از محورهای مهم نشست خبری، موضوع چاههای غیرمجاز و برداشت از منابع زیرزمینی بود.
قندهاری در این زمینه گفت: اگر تصور کنیم دولت بهتنهایی و حتی با موفقیت ۵۰ یا ۱۰۰ درصدی میتواند مسئله چاههای غیرمجاز را مدیریت کند، تصور دقیقی از ابعاد مسئله نداریم.
وی افزود: زمانی که با کالایی کمیاب و دارای ارزش اقتصادی بالا مانند آب در دشت مشهد مواجه هستیم، اقدام دولت بهتنهایی نمیتواند همه مشکلات را حل کند و تمامی ذینفعان باید در مدیریت منابع آب مشارکت داشته باشند.
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی تأکید کرد: تجربه کشورهای مختلف نیز نشان میدهد راهکار اصلی مدیریت منابع آب، مشارکت دادن تمامی ذینفعان در فرآیند تصمیمگیری و مدیریت منابع است.
وی گفت: هرچه منافع مردم و بهرهبرداران بیشتر با مدیریت منابع آب گره بخورد، احتمال موفقیت سیاستهای مدیریت آب نیز افزایش پیدا خواهد کرد.
ممنوعیت تخصیص آب جدید در دشتهای ممنوعه
قندهاری درباره تخصیص منابع آب جدید نیز اظهار کرد: بر اساس قانون، امکان تخصیص جدید آب در دشتهای ممنوعه وجود ندارد و تنها استثنا مربوط به تأمین آب شرب است که دستگاههای مسئول مکلف به تأمین آن هستند.
وی افزود: در مواردی که گزینه جایگزین وجود نداشته باشد، موضوع تأمین آب شرب از مسیرهای قانونی و با اصلاح پروانهها دنبال خواهد شد.
قندهاری همچنین بر ضرورت بازچرخانی آب و استفاده از پساب تصفیهشده تأکید کرد و گفت: یکی از راهکارهای مهم برای مدیریت منابع محدود آب، انتقال و استفاده از پساب تصفیهشده است.
وی افزود: پروژههایی برای انتقال بخشی از پساب تصفیهشده غرب مشهد در دست بررسی و اجراست و باید از ظرفیت استفاده مجدد از آب در بخشهای مختلف استفاده کرد.
توسعه مشهد باید متناسب با ظرفیت منابع آب باشد
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی با تأکید بر اینکه نمیتوان همواره تنها به دنبال تأمین منابع جدید آب بود، گفت: باید مشخص شود سیاستهای توسعه استان و بهویژه مشهد تا چه زمانی و با چه ظرفیتی ادامه خواهد داشت.
قندهاری تصریح کرد: اگر توسعه منطقه ادامه دارد، باید منابع مورد نیاز آن نیز همزمان تأمین شود و نمیتوان بدون توجه به ظرفیت منابع آب، بارگذاریهای جدید ایجاد کرد.
وی افزود: طی سالهای گذشته اقدامات زیادی برای مدیریت مصرف و تقاضا در بخشهای شرب، کشاورزی و صنعت انجام شده است، اما مدیریت تقاضا باید در کنار تأمین منابع جدید ادامه پیدا کند.
وی انتقال آب را نیز یک ضرورت بلندمدت برای مشهد دانست و اظهار کرد: انتقال آب باید در کنار مدیریت مصرف، بازچرخانی آب و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی دنبال شود.
قندهاری گفت: به عنوان متولیان تأمین آب، وظیفه داریم تمام گزینههای ممکن را بررسی کنیم، اما با توجه به شرایط دشت مشهد، معتقدم انتقال آب برای تأمین آب شرب این منطقه ضروری است.
کاهش برداشت از آبهای زیرزمینی تا سال ۱۴۰۵
وی با اشاره به سند سازگاری با کمآبی گفت: در سال ۱۳۹۸ و در قالب این سند، برنامههایی برای جلوگیری از اضافهبرداشت از منابع آب زیرزمینی تا سال ۱۴۰۵ تعیین شد.
قندهاری افزود: این موضوع در برنامه هفتم توسعه نیز مورد توجه قرار گرفته و در ماده ۳۷ این قانون، تکالیفی برای کاهش مصرف آب در بخش کشاورزی پیشبینی شده است.
وی ادامه داد: سهم خراسان رضوی از برنامه کاهش برداشت مشخص شده و برای دشتهای مختلف استان نیز با همکاری دانشگاه فردوسی مشهد، میزان برداشت و اهداف کاهش مصرف تعیین شده است.
آب جدید برای صنایع؛ انتقال حق بهرهبرداری به جای تخصیص تازه
قندهاری درباره تأمین آب صنایع جدید نیز اظهار کرد: طی دو سال گذشته تخصیص جدیدی از محل منابع موجود برای توسعههای جدید صنعتی انجام نشده است.
وی گفت: هر واحد صنعتی جدیدی که بخواهد در استان فعالیت خود را آغاز کند، باید آب مورد نیاز خود را از سازوکارهای پیشبینیشده، از جمله تشکلها، بخش خصوصی یا انتقال حق بهرهبرداری از بخش کشاورزی تأمین کند.
وی افزود: در این فرآیند، بر اساس ضوابط قانونی و با اعمال کاهشهای مقرر در چاه مبدأ، امکان انتقال آب از بخش کشاورزی به صنعت در چارچوب مواد ۲۷ و ۲۸ قانون توزیع عادلانه آب بررسی و مجوزهای لازم صادر میشود.
تأکید بر پیگیری حقابه ایران از هریرود
سرپرست شرکت آب منطقهای خراسان رضوی در بخش دیگری از این نشست به موضوع حقابه ایران از رودخانه هریرود پرداخت و گفت: ایران و افغانستان دو کشور همسایه هستند و استفاده از منابع مشترک آبی در این منطقه سابقهای تاریخی دارد.
قندهاری اظهار کرد: هریرود یکی از رودخانههای مهم منطقه است و انتظار و مطالبه ایران این است که حقوق و حقابه کشور از این رودخانه بهطور کامل رعایت شود.
وی افزود: بستن مسیر آب به سمت مناطق پاییندست، بهویژه با توجه به شرایط منطقه و روابط میان دو کشور، موضوعی است که نیازمند توجه جدی است.
قندهاری با اشاره به حضور شمار زیادی از اتباع افغانستانی در خراسان رضوی و پیوندهای تاریخی دو ملت گفت: انتظار داریم موضوع منابع آب مشترک نیز با نگاه همکاری و رعایت حقوق طرفین دنبال شود.
وی تأکید کرد: موضوع حقابه ایران از مسیر وزارت امور خارجه پیگیری شده و این پیگیریها در آینده نیز ادامه خواهد داشت.
نیاز آبی مشهد در افق ۱۴۲۰ به ۳۹۶ میلیون مترمکعب میرسد
در ادامه این نشست، حسین اسماعیلیان، مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، با تشریح برنامه بلندمدت تأمین آب این کلانشهر اظهار کرد: برای تأمین آب مشهد، برنامه جامع و مصوبی تا افق ۱۴۲۰ وجود دارد که به تصویب وزارت نیرو رسیده است.
وی افزود: بر اساس این برنامه، نیاز آبی مشهد با جمعیتی حدود پنج میلیون نفر در افق ۱۴۲۰ به حدود ۳۹۶ میلیون مترمکعب خواهد رسید.
اسماعیلیان گفت: در برنامه جامع تأمین آب، علاوه بر میزان نیاز، منابع تأمین نیز با توجه به شرایط دشت مشهد و ضرورت حفاظت از منابع زیرزمینی مشخص شده است.
وی افزود: اگر امروز بخش قابل توجهی از آب مشهد از منابع زیرزمینی تأمین میشود، در برنامه جامع، میزان برداشت از این منابع باید کاهش پیدا کند.
به گفته مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی در این برنامه باید به حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب کاهش یابد و منابع جایگزین برای جبران این کاهش، به صورت مکمل پیشبینی شدهاند.
آب دریا راهکار کوتاهمدت مشهد نیست
اسماعیلیان درباره انتقال آب از دریا نیز اظهار کرد: آب دریا در برنامه جامع تأمین آب مشهد، یک راهکار کوتاهمدت نیست و با نگاه بلندمدت در نظر گرفته شده است.
وی گفت: در افق برنامهریزیشده، حدود ۵۰ تا ۶۰ میلیون مترمکعب از نیاز آبی مشهد از محل آب دریا تأمین خواهد شد، اما این منبع نمیتواند پاسخگوی نیازهای فوری و کوتاهمدت باشد.
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد تأکید کرد: مشکل اصلی مشهد در حوزه تأمین آب، نبود برنامه نیست؛ بلکه یکی از منسجمترین برنامههای تأمین آب کشور برای این کلانشهر تدوین شده و اجزای مختلف آن مشخص است.
وی ادامه داد: مشکل اصلی، تأخیر و عقبماندگی در اجرای پروژههایی است که در این برنامه پیشبینی شدهاند.
اسماعیلیان هشدار داد: اگر اجرای پروژههای بلندمدت، از جمله انتقال آب از دریا، با تأخیر مواجه شود، زمان بهرهبرداری آنها نیز از افقهای پیشبینیشده عقب خواهد افتاد.
وی افزود: امروز دیگر فرصت آن نیست که درباره اصل ضرورت انتقال آب از دریا یا اولویتبندی پروژهها بحث کنیم؛ ضرورت اصلی، جبران عقبماندگیها و سرعت بخشیدن به اجرای طرحهای مصوب است.
افزایش سهم پساب در تأمین آب آینده مشهد
اسماعیلیان استفاده از پساب را یکی از ارکان برنامه بلندمدت تأمین آب مشهد دانست و گفت: مشهد تنها شهری در کشور است که تأمین بخشی از آب مورد نیاز آینده آن به صورت جدی با استفاده از پساب گره خورده است.
وی افزود: در برنامه تأمین آب مشهد، با هدف ایجاد تعادل در منابع و حفاظت از آبهای زیرزمینی، سهم مشخصی برای بازچرخانی و استفاده مجدد از پساب در نظر گرفته شده است.
ورود ۱۱۰ هزار مترمکعب ظرفیت جدید تصفیه فاضلاب
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد با اشاره به چالش ظرفیت تصفیهخانههای فاضلاب اظهار کرد: در مقاطعی، توسعه ظرفیت تصفیهخانهها از توسعه شبکه جمعآوری فاضلاب عقبتر بوده است.
وی افزود: با وجود شرایط دشوار اقتصادی سالهای گذشته، پیگیریهای انجامشده در سطح ملی موجب شده اکنون سه پروژه فعال تصفیهخانه فاضلاب در مشهد در حال اجرا باشد.
اسماعیلیان گفت: طی کمتر از دو سال گذشته، حدود ۱۱۰ هزار مترمکعب ظرفیت جدید تصفیه فاضلاب وارد مدار شده است؛ ظرفیتی که تقریباً معادل ۵۰ درصد کل ظرفیت تصفیهخانههایی است که طی حدود ۳۵ سال گذشته در این مجموعه ایجاد شده بود.
وی افزود: این تصفیهخانهها با فناوریهای جدید و پیشرفته احداث و بهرهبرداری شدهاند و توسعه ظرفیت تصفیه فاضلاب همچنان ادامه دارد.
اسماعیلیان همچنین از احداث حدود ۱۶۰ هزار مترمکعب ظرفیت جدید تصفیه فاضلاب در شبانهروز خبر داد و گفت: این ظرفیت در قالب سه تصفیهخانه در مناطق پرکندآباد، اولنگ و طبرسی شمالی در حال احداث است.
وی تأکید کرد: برای تأمین مالی این پروژهها تنها به اعتبارات دولتی اکتفا نشده و از روشهایی مانند سرمایهگذاری بخش خصوصی و تسهیلات بانکی در چارچوب ظرفیتهای قانونی استفاده شده است.
هدررفت آب مشهد ۷.۸۶ درصد است
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب مشهد در بخش دیگری از سخنان خود درباره وضعیت شبکه آب این شهر گفت: وجود بخشهایی از شبکه با عمر بالا قابل انکار نیست و در برخی نقاط، قدمت شبکههای آب به ۵۰ تا ۶۰ سال میرسد، اما این موضوع به معنای فرسودگی ۵۰ درصدی شبکه آب مشهد نیست.
اسماعیلیان افزود: طی سالهای گذشته اقدامات مهمی برای کاهش هدررفت آب انجام شده و این اقدامات یکی از عوامل مؤثر در مدیریت تقاضا و کنترل مصرف بوده است.
وی میزان هدررفت آب مشهد در سال گذشته را حدود ۷.۸۶ درصد اعلام کرد و گفت: این میزان در مقایسه با میانگین کشور بسیار پایین است و حتی در سطح جهانی نیز رقم قابل رقابتی محسوب میشود.
وی خاطرنشان کرد: کاهش هدررفت از سطوح بالا به سطوح متوسط با هزینه کمتری امکانپذیر است، اما هرچه میزان هدررفت پایینتر بیاید، کاهش بیشتر آن نیازمند سرمایهگذاریهای سنگینتری خواهد بود.
رسانهها؛ ضلع سوم مدیریت بحران آب
در پایان این نشست، کاظم جم، مدیر روابط عمومی شرکت آب منطقهای خراسان رضوی، در مراسم رونمایی از سند فرهنگی ـ اجتماعی سیاستهای رسانهای حوزه آب، بر ضرورت شکلگیری گفتمان عمومی درباره آب تأکید کرد.
وی گفت: رویکرد شرکت آب منطقهای در حوزه رسانه، حرکت به سمت شبکهسازی است و در این مسیر استفاده از ظرفیت تشکلهای کشاورزی و خبرنگاران افتخاری حوزه آب و کشاورزی دنبال میشود.
جم تصریح کرد: باید گفتمان آب به شکل مستمر و روزانه در سطح استان جریان داشته باشد و رسانهها نیز در شکلگیری و تقویت این گفتمان نقش مؤثری ایفا کنند.
وی چشمانداز شرکت آب منطقهای در حوزه رسانه را تبدیل شدن روابط عمومی به مرجعی معتبر برای شکلدهی به گفتوگوی اجتماعی در حوزه آب عنوان کرد و افزود: هدف این نیست که روابط عمومی صرفاً یک مجموعه خبررسان باشد؛ بلکه باید موضوع آب از یک مسئله سازمانی و محدود به دستگاههای متولی، به موضوعی عمومی و بخشی از گفتوگوی اجتماعی جامعه تبدیل شود.
جم با تأکید بر نقش رسانهها در مدیریت بحران آب اظهار کرد: انتظار داریم رسانههای آگاه و هوشیار در کنار مجموعه آب منطقهای قرار گیرند و به عنوان مشاوران امین استان، مسائل و دغدغههای حوزه آب را پیگیری کنند.
مشهد در نقطه تصمیمهای سخت آبی
مجموع اظهارات مدیران حوزه آب در این نشست نشان میدهد مشهد در یکی از حساسترین مقاطع تأمین آب خود قرار گرفته است؛ از یک سو ذخایر سدها به پایینترین سطوح دو دهه اخیر رسیده و از سوی دیگر، ادامه کاهش منابع زیرزمینی، افزایش دما، رشد نیاز آبی و تأخیر در اجرای طرحهای تأمین آب، آینده این کلانشهر را با چالشهای جدی مواجه کرده است.
در چنین شرایطی، مدیریت مصرف، کاهش برداشت از آبخوانها، توسعه تصفیهخانهها، بازچرخانی پساب، تکمیل پروژههایی مانند سد شوریجه و پیگیری طرحهای انتقال آب، مجموعهای از راهکارهایی هستند که به گفته مسئولان باید همزمان دنبال شوند.
با این حال، سخنان مطرحشده در نشست خبری یک پیام مشترک داشت: مشهد دیگر فرصت تأخیر بیشتر در اجرای طرحهای تأمین آب را ندارد. از نگاه مدیران آب استان، عبور از ماههای پیشرو با کمترین آسیب، نیازمند تأمین اعتبار فوری، تکمیل پروژههای نیمهتمام، مدیریت مصرف و همراهی جدی مردم، کشاورزان، صنایع و رسانههاست.
