بارگاه شمس تبریزی در شهر خوی، استان آذربایجان غربی، پس از حدود دو دهه وقفه در روند ساخت، ۱۵ مهرماه ۱۴۰۵ افتتاح شد. با تکمیل این مجموعه، مزار منسوب به شمس تبریزی که پیش‌تر در بخش دیگری از محوطه و در نزدیکی میل تاریخی شمس قرار داشت، به زیر گنبد منتقل شد.
امین عارف‌نیا، مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و دبیر گشایش بارگاه شمس تبریزی در توضیح انتقال مزار منسوب به شمس تبریزی گفت: برای انتقال مزار پیش‌بینی‌های لازم انجام شده بود و بر اساس طرح معماری که از قبل اجرا شده بود، گنبد شمس تبریزی در این مکان [با فاصله از محل پیشین مزار] احداث شد. سپس مقبره با آداب و تشریفات خاصی به زیر گنبد منتقل شد و اکنون مزار شمس تبریزی در زیر این گنبد با شکوه قرار دارد.
او در پاسخ به این پرسش که چرا گنبد در محل پیشین مزار ساخته نشد؟ اظهار کرد: برداشت من این است که برای حفظ حریم میل تاریخی شمس که در انتهای این مجموعه قرار دارد، این فاصله رعایت شده است. طرح معماری به سال‌های گذشته بازمی‌گردد و عملیات عمرانی نیز پیش‌تر آغاز شده بود.
مشاور وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی درباره ضرورت ساخت این مجموعه به ایسنا گفت: بر اساس اسناد تاریخی و سوابق مستند موجود، بارگاه شمس تبریزی در شهر خوی قرار دارد و مقبره منسوب به او نیز در همین مکان، با فاصله چند متر از میل تاریخی، شناسایی شده است.
او ادامه داد: از دهه ۱۳۸۰، جمعی از فعالان فرهنگی و علاقه‌مندان به شمس تبریزی، همچنین وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وقت و سازمان میراث فرهنگی، موضوع آزادسازی حریم مقبره شمس تبریزی و احداث بارگاه را در دستور کار قرار دادند و حریم آزاد شد.
عارف‌نیا افزود: در ادامه این روند، به همت جمعی از فعالان فرهنگی، مسابقه‌ای معماری برای طراحی بارگاه شمس تبریزی برگزار شد. طرح‌های مختلفی به این مسابقه ارائه شد و در نهایت، هیئت داوران طرح استاد نادر اردلان، از پیشکسوتان معماری ایران، را انتخاب کرد.
به گفته دبیر ستاد گشایش بارگاه شمس تبریزی، احداث بنا در دهه ۱۳۹۰ آغاز شد، اما محدودیت اعتبارات عمرانی در طول سال‌ها، روند ساخت را کند کرد و تکمیل پروژه نزدیک به ۱۰ سال به طول انجامید.
او گفت: سال گذشته، در آیین بزرگداشت شمس تبریزی در خوی، تفاهم‌نامه‌ای میان وزیر میراث فرهنگی و استاندار آذربایجان غربی برای تأمین منابع مالی لازم و تسریع در تکمیل بنا امضا شد. پس از آن، روند احداث در ماه‌های اخیر شتاب گرفت و سرانجام در ۱۵ مهرماه ۱۴۰۵، بارگاه شمس تبریزی گشایش یافت.
گفته شده این بارگاه براساس طرح معماری «نادر اردلان» بنا شده است.
عارف‌نیا درباره ویژگی‌های این مجموعه توضیح داد: بارگاه شمس تبریزی با زیربنایی در حدود هفت هزار متر مربع و ۳۵۰۰ متر مربع بنا احداث شده است. این مجموعه شامل گنبدخانه، محل قرارگیری مقبره شمس تبریزی، کتابخانه، اندیشگاه، چند نگارخانه و فضاهای مکمل دیگر است.
او با اشاره به اینکه تکمیل بارگاه در دولت فعلی انجام شده است، گفت: این پروژه استمرار کاری بود که پیش از این آغاز شده بود. بنا ساخته شده بود و باید تکمیل می‌شد. با همت مضاعف، این مجموعه به پایان رسید تا آرامگاه و بارگاه شمس تبریزی در دسترس علاقه‌مندان قرار بگیرد.
عارف‌نیا ابراز امیدواری کرد بارگاه شمس تبریزی با حضور علاقه‌مندان به فرهنگ، هنر و عرفان اسلامی، به کانونی پویا برای فعالیت‌های فرهنگی و مقصدی برای گردشگری فرهنگی تبدیل شود و علاقه‌مندان بتوانند از ظرفیت‌های پیش‌بینی‌شده در این مجموعه بهره ببرند.
شمس‌الدین محمد بن علی بن ملک‌داد تبریزی، عارف ایرانی و از چهره‌های اثرگذار در زندگی معنوی مولانا جلال‌الدین محمد بلخی بود. او حدود سال ۱۱۸۶ میلادی در تبریز متولد شد و در سال ۱۲۴۴ میلادی به قونیه رفت. سرنوشت نهایی شمس و محل دفن او از موضوعات مورد اختلاف در منابع تاریخی است و آرامگاه‌هایی در چند شهر به او منسوب شده‌اند.
در خوی، محوطه‌ای تاریخی با نام شمس تبریزی و مناره‌ای آجری موسوم به مناره شمس وجود دارد. پژوهشگرانی چون محمدامین ریاحی و محمدعلی موحد با استناد به متون تاریخی و مطالعات پیشین، انتساب این محوطه به مدفن شمس را بررسی کرده‌اند؛ با این حال، قدمت باستان‌شناختی محوطه به‌تنهایی اثبات‌کننده هویت صاحب مزار نیست.
بر اساس پژوهشی منتشرشده در بهار ۱۴۰۳ در مجله مطالعات باستان‌شناسی پارسه، محوطه شمس تبریزی در سال ۱۳۹۷ با ایجاد سه گمانه در بخش‌های شمالی و شرقی مورد کاوش قرار گرفت. بررسی سفال‌های به‌دست‌آمده نشان داد که این محوطه در دوره‌های میانی تا متأخر اسلامی محل استقرار بوده و اوج شکوفایی آن به سده‌های میانه اسلامی بازمی‌گردد. این یافته‌ها به شناخت پیشینه تاریخی محوطه کمک می‌کنند، اما به‌تنهایی هویت صاحب مزار را اثبات نمی‌کنند.
بارگاه شمس تبریزی نیز در ۱۱ مهرماه ۱۴۰۵ در فهرست میراث ملی ایران ثبت شد. این مجموعه با هدف ایجاد فضایی برای فعالیت‌های فرهنگی و پژوهشی و توسعه گردشگری فرهنگی در خوی احداث شده است. به گفته سیدرضا وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با ساخت این بارگاه، مسیر گردشگری عرفانی ایران را از شاهرود (آرامگاه شیخ خرقانی و بایزید بسطامی) تا خوی و قونیه در پیوند قرار می‌دهد.
