خورشیدگرفتگی زمانی رخ میدهد که ماه از میان زمین و خورشید بگذرد و در نتیجه، دید بخش کوچکی از زمین را به خورشید به طور کامل یا جزئی مسدود کند.
به نقل از زیروبیسلاین، «یوهان یولیوس فریدریش برکوفسکی»(Johann Julius Friedrich Berkowski) عکاس اهل پروس در ۲۸ ژوئیه سال ۱۸۵۱ با ثبت نخستین عکس از خورشیدگرفتگی، جزئیات بیسابقهای را از تاج خورشیدی آشکار کرد و نقطه عطفی را در نوآوری عکاسی رقم زد.
عکس برکوفسکی از خورشیدگرفتگی، سنگ بنای تکامل عکاسی نجومی شد. این تصویر پیشگامانه اولین تصویری بود که یک رویداد آسمانی را با چنین وضوح دقیقی ثبت کرد. عکس برکوفسکی برای اولین بار تاج خورشیدی را با جزئیات بیسابقهای به نمایش گذاشت.
در طول یک خورشیدگرفتگی، ماه روشنایی شدید خورشید را میپوشاند و تاج کمنور آن را آشکار میکند. ساختار پیچیده تاج خورشیدی که به دلیل کمنور بودن در برابر درخشش خورشید با چشم غیرمسلح قابل دیدن نبود، سرانجام در عکس برکوفسکی حفظ شد. این عکس صرفاً یک پدیده نجومی را ثبت نکرد؛ بلکه نقش دوگانه عکاسی را در هنر و علم نشان داد و توانایی عکاسی را در ثبت و آشکار کردن نادیدهها تقویت کرد.
عکاسی از خورشید نیازمند برقراری تعادل میان کنترل شدید نور و دقت نوری است. هر پیشرفتی که تاکنون صورت گرفته، توانایی ثبت ساختار خورشید را بهبود بخشیده است. نوآوریها در فیلتراسیون، زمانبندی نوردهی و اپتیکهای با وضوح بالا، لایههایی از فعالیت خورشیدی را آشکار کردهاند که زمانی فراتر از دسترس انسان بودند. این تصاویر چیزی بیش از ثبت نور هستند. آنها مجموعه دادههای بصری هستند که امکان مطالعه چرخهها، شرارهها و پویایی جو شکلدهنده محیط سیاره ما را فراهم میکنند. این تلاشها همچنان فناوری تصویربرداری را به سوی وضوح و انعطافپذیری بیشتر در شدیدترین روشنایی سوق میدهند.
به نقل از نیو ساینتیست، انسانها هزاران سال است که خورشیدگرفتگیها را میبینند و با حکاکی، نقاشی، طراحی و در نهایت عکاسی، پوشیده شدن قرص خورشید توسط ماه را به تصویر کشیدهاند.
قدیمیترین سند کتبی تأییدشده از خورشیدگرفتگی به قرن سیزدهم پیش از میلاد بازمیگردد. در آن زمان، کاتبان چینی نوشتند که «خورشید خورده شده است». متون علمی و مذهبی تا به امروز به ثبت خورشیدگرفتگیها ادامه دادهاند و دانشمندان اکنون از این متون برای مطالعه چگونگی تغییر خورشیدگرفتگیها در قرنهای گذشته و چگونگی تکامل دیدگاههای انسانی نسبت به آنها در طول زمان استفاده میکنند.
گفته میشود این سنگنگاره خاص که توسط مردم اولیه پوئبلو در نیومکزیکو روی سنگ حک شده، نشاندهنده یک خورشیدگرفتگی کامل است که در ۱۱ ژوئیه ۱۰۹۷ رخ داد. چرخشهای اطراف محیط سنگنگاره به تاج خورشید شباهت دارد که تنها زمانی دیده میشود که ماه بقیه قرص خورشید را بپوشاند.
هنرهای جدیدتر، چهرههای مذهبی و علمی را در حال مشاهده مستقیم کسوف نشان میدهند. این نقاشی آبرنگ از اواخر قرن هفدهم، گروهی از مبلغان مذهبی فرانسوی را نشان میدهد که در آوریل ۱۶۸۸ به همراه پادشاه «نارای»(Narai) و دربارش در حال مشاهده خورشیدگرفتگی هستند. میتوان آنها را در حال استفاده از روش تصویرسازی برای جلوگیری از نگاه مستقیم به خورشید دید که طی آن، نور از تلسکوپ عبور میکند و شکل خورشیدگرفتگی را روی صفحهای در زیر آن نمایش میدهد. این روش هنوز هم با دوربینهای سوراخ سوزنی یا حتی فقط شکافهای بین سایههای ایجادشده توسط برگها روی زمین رایج است.
با تبدیل شدن علم به یک حرفه رسمی، طرحهای علمی از خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی گسترش یافتند. این طرح، اثر «خوزه خواکین د فرر»(José Joaquín de Ferrer) ستارهشناس اسپانیایی، خورشیدگرفتگی را نشان میدهد که در ۱۶ ژوئن ۱۸۰۶ بر فراز نیویورک رخ داد. مشاهده این رویداد باعث شد د فرر نام خود را به بیرونیترین لایه خورشید یعنی تاج خورشیدی بدهد. او جزو اولین افرادی بود که گفت تاج خورشید به دلیل اندازه باورنکردنی آن احتمالا بخشی از خورشید است، نه ماه. همان طور که د فرر در اینجا ترسیم کرده است، تاج خورشیدی میتواند تا ۲۰ برابر عرض قرص اصلی خورشید امتداد یابد.
پس از آن بود که اولین عکس از یک خورشیدگرفتگی کامل با جزئیات کافی درباره تاج خورشیدی و سودمند از نظر علمی ثبت شد. برکوفسکی این عکس را در ۲۸ ژوئیه ۱۸۵۱ در «رصدخانه سلطنتی کونیگسبرگ»(Royal Königsberg Observatory) واقع در پروس گرفت. او با کمک ستارهشناسان رصدخانه، یک تلسکوپ کوچک را به دستگاهی به نام هلیومتر متصل کرد که ابزاری تخصصی برای بررسی خورشید است. این عکس حاصل یک نوردهی ۸۴ ثانیهای بود که از طریق تلسکوپ اعمال شد. نه تنها تاج خورشیدی در این عکس قابل دیدن است، بلکه میتوان چندین فوران را دید که از کنارههای خورشید بر فراز لبه ماه فوران میکنند.
پس از تصویر برکوفسکی، امکان عکاسی از خورشیدگرفتگی در سراسر جهان رواج بیشتری یافت. این تصاویر توسط «ویلیام لانگنهایم»(William Langenheim) و «فردریک لانگنهایم»(Frederick Langenheim) در ۲۶ مه ۱۸۵۴ در فیلادلفیا، پنسیلوانیا گرفته شدند. بدون دسترسی به ابزارهای علمی که برکوفسکی برای بزرگنمایی نور خورشیدگرفتگی استفاده میکرد، آنها مجبور شدند از دوربینهای کوچک برای ایجاد این تصاویر مینیاتوری استفاده کنند که بزرگترین آنها فقط ۷.۲ سانتیمتر ارتفاع دارد و کوچکترین آنها کمتر از نصف این اندازه است.
خورشیدگرفتگی کاملی که در ۲۹ مه ۱۹۱۹ بخشهایی از آفریقا و آمریکای جنوبی را تحت تاثیر قرار داد، یکی از مهمترین خورشیدگرفتگیهایی بود که تاکنون دیده شده است. این عکس در سفر «آرتور ادینگتون»(Arthur Eddington) ستارهشناس انگلیسی به جزیره پرنسیپ در آفریقا گرفته شده است. ادینگتون و گروهش از چندین ستاره نزدیک به خورشید عکس گرفتند تا موقعیت ظاهری آنها در آسمان را پیش و پس از خورشیدگرفتگی مقایسه کنند. در این عکس، ستارهها با خطوط افقی مشخص شدهاند. این مقایسه ثابت کرد که گرانش خورشید، نور ساطعشده از ستارهها را خم میکند. همچنین، این عکس برخی از اولین شواهد را برای نظریه نسبیت عام آلبرت اینشتین ارائه داد و درک جدیدی را از عملکرد جهان ایجاد کرد.
خورشیدگرفتگیها به سوژههای عکاسی محبوبی برای دانشمندان و عکاسان غیرعلمی تبدیل شدند. این عکس که توسط «فردریک گوتز»(Frederick Goetz) در ۲۴ ژانویه ۱۹۲۵ گرفته شده است، اثری به نام «حلقه الماس»(Diamond ring) یا «مهرههای بیلی»(Baily’s beads) را نشان میدهد. این اثر درست در آغاز و پایان خورشیدگرفتگی کامل رخ میدهد که لبه ماه تقریباً اما نه کاملاً قرص خورشید را میپوشاند. برآمدگیها و دهانههای روی سطح ماه تنها چند پرتو از نور خورشید را از خود عبور میدهند و تابش خیرهکنندهای را ایجاد میکنند.
تصاویر مدرن از خورشیدگرفتگیها مانند این عکس که در ۱۱ ژوئیه ۱۹۹۱ در کالیفرنیا گرفته شد، تاج خورشید را با جزئیات بسیار بیشتری نسبت به آنچه پیشتر قابل دستیابی بود، نشان میدهند. مشاهدات گذشته یک راز شگفتانگیز را آشکار کردند. آنها نشان دادند که تاج خورشیدی حدود ۳۰۰ برابر داغتر از سطح خورشید است. خورشیدگرفتگیها فرصتهای بینظیری را برای فهمیدن چگونگی و دلیل داغ شدن تاج خورشیدی فراهم میکنند. به علاوه، خورشیدگرفتگیها به بررسی این موضوع کمک میکنند که چگونه ممکن است روزی بتوانیم فعالیت خورشیدی را پیشبینی کنیم تا اثرات احتمالی آن را بر ماهوارهها، فضانوردان و حتی شبکههای الکتریکی روی زمین کاهش دهیم.
خورشید تنها چیزی نیست که پژوهشگران در طول خورشیدگرفتگی بررسی میکنند. این عکس که در روز دوم ژوئیه ۲۰۱۹ در شیلی گرفته شده است، نشان میدهد در طول یک خورشیدگرفتگی کامل، آسمان تقریباً به طور کامل تاریک میشود، دما به شدت کاهش مییابد و آواز پرندگان تقریباً به طور کامل متوقف میشود. پژوهشگران با بررسی چگونگی واکنش حیوانات سعی دارند تا احساسات و افکار آنها و نحوه درک آنها از تاریکی غیرمنتظره را رمزگشایی کنند.
هنگام دیدن یک خورشیدگرفتگی از روی زمین، تصور مقیاس آن میتواند دشوار باشد. این تصاویر از کسوف روز هشتم آوریل ۲۰۲۴ که توسط ماهواره «رصدخانه آبوهوای اعماق فضا»(DSCOVR) ناسا گرفته شدهاند، این موضوع را به راحتی نشان میدهند. نقطه تاریکی که در این تصاویر در سراسر سیاره حرکت میکند، سایه ماه است. افرادی که در آن نقطه ایستادهاند، شاهد خورشیدگرفتگی کامل هستند و کسانی که در امتداد لبهها قرار دارند، فقط خورشیدگرفتگی جزئی را میبینند.
توانایی ما در تصویرسازی و درک این پدیدهها از زمان سنگنگارههای روی دیوارهای سنگی تاکنون راه درازی را پیموده است. تصور کنید که چند هزار سال دیگر چه چیزهایی را میتوانیم ببینیم.
