این غده هورمونهایی را که برای تنظیم عملکرد اندامهای بدن لازم است، تولید میکند و داخل جریان خون میریزد. این هورمونها نقش کلیدی در تنظیم فشار خون، دمای بدن، ضربان قلب، وزن، الگوهای خواب، متابولیسم و سطح انرژی، همچنین واکنش بدن به سایر هورمونها دارند.
دو هورمون اصلی تولید شده توسط تیروئید، T3 (تری یدوتیرونین) و T4 (تیروکسین) نام دارند و دو ساختار در مغز یعنی هیپوتالاموس و غده هیپوفیز، سنتز این دو هورمون را تنظیم میکنند. چهار غده بسیار کوچک نیز پشت تیروئید قرار دارند که «پاراتیروئید» نامیده میشوند و سطح کلسیم را در بدن تنظیم میکنند.
بیماریهای تیروئیدی
مشکلات تیروئید زمانی بوجود میآیند که در میزان هورمونهای تولید شده توسط این غده اختلالی بوجود آید؛ یعنی هورمونها کمتر (کم کاری تیروئید) یا بیشتر (پرکاری تیروئید) تولید شوند.
«تیروئیدیت هاشیموتو» نیز یک اختلال خودایمنی است و زمانی اتفاق میافتد که سیستم ایمنی بدن به اشتباه به سلولهای غده تیروئید حمله میکند. در این حالت، غده تیروئید نمیتواند به اندازه کافی هورمون تیروئید تولید کند (حالتی شبیه به کم کاری تیروئید).
احتمال ابتلای زنان به بیماریهای تیروئیدی بیش از مردان است و بیماریهای تیروئید در زنان میتواند بر تعادل هورمونی آنها تاثیر بگذارد و باعث ایجاد مشکلاتی در بلوغ، قاعدگی، باروری، بارداری و دوره پس از زایمان شود.
گاه مشکلات مربوط به تیروئید در دوران بارداری شروع میشود. پس از زایمان نیز گاه التهاب غده تیروئید روی میدهد و میتواند باعث پرکاری یا کمکاری تیروئید شود. این بیماری با دارو قابل درمان است و در حدود ۸۰ درصد موارد، بیماری پس از ۱۲ تا ۱۸ ماه برطرف میشود.
تومورهای تیروئید: هر نوع رشد غیرعادی سلولهای تیروئید را شامل میشود که ممکن است خوشخیم (مانند آدنوم) یا بدخیم باشد. برای درمان طیف وسیعی از راهها استفاده میشود؛ از جراحی یا استفاده از ید رادیوکتیو گرفته تا هورمون درمانی.
سرطان تیروئید: رشد کنترل نشده سلولهای تیروئید با درصدی از تهاجم است. سرطانهای تیروئید خطر رشد یا گسترش کمی دارند و بسیاری از آنها را میتوان با موفقیت درمان کرد.
عوارض ناشی از ابتلا به تیروئید
پرکاری تیروئید علائمی همچون تعریق، آریتمی (ضربان قلب نامنظم)، کاهش وزن، عصبی بودن و گاه بیرونزدگی چشمها را دارد.
علائم کمکاری تیروئید میتواند خستگی، کند شدن متابولیسم و افزایش وزن، افسردگی، حتی رشد غیرطبیعی استخوان باشد.
تیروئیدیت هاشیموتو در بعضی افراد میتواند باعث گواتر (تورم گردن به دلیل بزرگ شدن غده تیروئید) شود. برخی نیز دچار آتروفی یا کوچک شدن غده تیروئید میشوند.
خبر خوب اینکه، درمان اختلالات تیروئید اغلب موفقیتآمیز است و بسته به شرایط ممکن است شامل دارو، جراحی یا سایر درمانها شود. کمکاری تیروئید در دوران بارداری را نیز میتوان با داروهای هورمون تیروئید درمان کرد.
وضعیت ابتلا به تیروئید در ایران
بیماریهای تیروئید حدود ۲۰۰ میلیون نفر را در سراسر جهان تحت تاثیر قرار داده و تخمین زده میشود ۴۰ درصد از جمعیت جهان همچنان در معرض خطر کمبود ید (ماده ضروری برای تولید هورمونهای تیروئید) باشند.
هند و چین در آسیا همچنین مصر و تونس در شمال آفریقا از جمله کشورهایی هستند که اختلالات تیروئید در آنجا یک مسئله مهم سلامت عمومی محسوب میشود.
اختلالات تیروئید در بین بزرگسالان خاورمیانه نیز بسیار شایعتر است. یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز در سال ۲۰۲۴ میلادی با اتکا به ۳۸ مقاله از ایران، عربستان سعودی، مصر، عراق، ترکیه و اردن، شیوع تجمیعی اختلالات تیروئیدی در منطقه خاورمیانه را حدود ۱۹.۲ درصد ارزیابی کرده که نرخ آن از ۳۱.۳ درصد در عربستان سعودی تا ۱۲.۷ درصد در ایران متغیر بوده است.
در این متاآنالیز، شیوع اختلالات تیروئیدی در زنان بالاتر از مردان برآورد شد؛ با این حال تفاوت مشاهدهشده از نظر آماری معنادار نبوده است.
تجزیه و تحلیل دادهها بر اساس سال انتشار مقالات نیز، یک روند افزایشی را در شیوع اختلالات تیروئید از سال ۲۰۰۰ تا سال ۲۰۲۲ میلادی در این منطقه نشان داده است.
البته پژوهشگران این متاآنالیز تاکید دارند که تفاوتهای مشاهده شده در نرخ شیوع انواع اختلالات تیروئید در کشورهای خاورمیانه، ممکن است به دلیل تنوع در روشهای مطالعه، عوامل محیطی، وضعیت یُددهی و مقادیر مختلف «حد آستانه برای شناسایی اختلالات تیروئید» در هر کشور باشد.
اگر در این کشورها ناکافی بودن ید دلیل اصلی ابتلا افراد به کم کاری یا پرکاری تیروئید است، در کشورهای اروپایی معمولا اختلالات خودایمنی و در نتیجه بیماریهایی همچون هاشیموتو شایع است.
ارتباط میان تیروئید با استرس
استرس میتواند بر سلامت تیروئید تاثیر بگذارد و حتی وضعیت فعلی تیروئید را بدتر کند. استرس مزمن میتواند خطر کمکاری تیروئید را افزایش دهد.
هنگام استرس، بدن کورتیزول آزاد میکند؛ هورمونی قدرتمند که در واقع باید چندین عملکرد بدن را فعال کند تا شما برای پاسخ به یک «جنگ» یا «فرار از خطر» آماده شوید. بنابراین ترشح این هورمون برای بقا و برای کوتاه مدت حیاتی است اما اگر استرس طولانیمدت یا مزمن شود، آنگاه تداوم ترشح کورتیزول میتواند اثرات مضری بر سلامت تیروئید بگذارد.
استرس، عملکرد تیروئید را کند میکند و تبدیل T4 به هورمون فعالتر T3 را کاهش میدهد. این عدم تعادل منجر به افزایش T3 معکوس (نوعی غیرفعال از هورمون) میشود که میتواند در بروز علائم کمکاری تیروئید نقش داشته باشد.
استرس مزمن همچنین بر توانایی بدن در تنظیم سطح قند خون تاثیر میگذارد و به مقاومت به انسولین کمک میکند؛ وضعیتی که اغلب با کمکاری تیروئید مرتبط است و میتواند مدیریت بیماری تیروئید را پیچیده کند.
یکی از چالشهای مدیریت بیماری تیروئید در زمان تشدید استرس، این است که آزمایشهای معمول آزمایشگاهی ممکن است به طور کامل تغییرات پویای روی داده در بدن را ثبت نکنند. استرس مزمن میتواند سطح هورمونها را به گونهای تغییر دهد که روزانه در نوسان باشند و باعث شود داروها به تنهایی نتوانند با این تغییرات همگام شوند.
غمباد چیست؟
«غمباد» اصطلاحی عامیانه است که برخی از آن برای اشاره به بیماری «گواتر» یا همان بزرگ شدن غده تیروئید استفاده میکنند.
برخی نیز «غمباد» را توصیفی از وجود یک غم پایدار و فراگیر در بدن میدانند که باعث ایجاد احساسی مانند بسته شدن راه گلو میشود؛ آنهم در حالی که در معاینات پزشکی هیچ مانع فیزیکی که مسیر گلو را گرفته باشد، دیده نمیشود. این تقریبا همان چیزی است که در زبان علم «احساس گلوبوس» نامیده میشود.
به همین دلیل پزشکان هنگام مواجه با بیماری که دچار احساس گلوبوس (Globus sensation) شده، درباره رویدادهای عاطفی زندگی او نیز میپرسند؛ چراکه عمدتا «غم و اندوه حل نشده» عامل این احساس است و ممکن است بیمار با گریه تسکین یابند.
اگرچه این ایده مطرح است که فردی که خشمگین است ولی اجازه اعتراض ندارد، فردی که مجبور است گریه خود را پنهان کند، فردی که میخواهد حرفی بزند ولی از پیامد آن میترسد؛ فردی که در محیط اجتماعی احساس ناامنی میکند و افرادی که باید دائما هیجانهای خود را کنترل کنند، بیش از دیگران مستعد غمباد هستند، اما شواهد مستقیمی که نشان دهد محدودیت آزادی بیان یا سرکوب اجتماعی باعث گلوبوس یا گواتر میشود، در دست نیست.
در مقابل، اگرچه نمیتوان گفت که «سرکوب نکردن» احساسات و آزادی بیان میتواند از ابتلا به تیروئید جلوگیری کند، اما میتوان این ایده را پذیرفت که کاستن از محدودیتها و فشارهای اجتماعی و دادن فرصت به دیگران برای بیان نظر و احساسات، منجر به کاهش سطح استرس در افراد میشود و به این ترتیب احتمال پدیدار شدن علائم جسمی و اختلالات مرتبط با استرس نیز در بدن آنها کمتر میشود.
چرا زنان بیشتر از مردان مستعد ابتلا به بیماری تیروئید هستند؟
طبق گزارش انجمن تیروئید آمریکا (ATA)، زنان پنج تا هشت برابر بیشتر از مردان در معرض ابتلا به بیماری تیروئید هستند.
اولین دلیل اینکه، استروژن و پروژسترون، دو هورمون کلیدی در زنان، نقش مهمی در تنظیم عملکرد تیروئید دارند. نوسانات این هورمونها در دوران قاعدگی، بارداری و یائسگی، غده تیروئید را حساستر میکند و خطر اختلال عملکرد را افزایش میدهد.
دوم، زنان عموما سیستم ایمنی واکنشپذیرتری نسبت به مردان دارند. اگرچه این امر دفاع بهتری در برابر عفونتها ایجاد میکند، اما احتمال ابتلا به بیماریهای خودایمنی از جمله اختلالات تیروئید مانند هاشیموتو و بیماری گریوز را نیز افزایش میدهد.
سوم، استرس مزمن بر عملکرد تیروئید تاثیر منفی میگذارد و زنان معمولا در جوامع، از جمله در خاورمیانه، بیش از مردان در معرض استرس مزمن هستند.
چگونه میتوان از خود در برابر اختلالات تیروئید محافظت کرد؟
در کنار همه دلایلی که برای ابتلا به تیروئید شمرده شد، به وراثت نیز باید اشاره کرد. با این وجود با رعایت چند نکته، میتوان احتمال ابتلا به آنها را کاهش داد:
– از دریافت کافی ید اطمینان حاصل کنید: از نمک یددار استفاده کنید، غذاهای دریایی و تخم مرغ مصرف کنید.
– رژیم غذایی سالمی داشته باشید: اگر در معرض خطر کم کاری تیروئید هستید، مصرف غذاهای فرآوری شده را کاهش دهید و از محصولات سویا نیز اجتناب کنید.
– استرس را به طور موثر مدیریت کنید: در جلسات مدیتیشن، یوگا و ورزش منظم شرکت کنید. افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات رفتاری زمینهای نیز باید با ارجاع به پزشکان متخصص مدیریت شوند.
– قرار گرفتن در معرض مختل کنندههای غدد درون ریز را محدود کنید: از پلاستیکهای حاوی بیسفنول آ (BPA) که یک مختلکننده غدد درونریز است همچنین مواد شیمیایی مضر در لوازم آرایشی (مانند پارابنها و ترکیبات پرفلوئوروآلکیل) خودداری کنید.
– اگر علائم، سابقه خانوادگی یا بیماریهای مرتبط با تیروئید دارید، درباره انجام آزمایشهای تیروئید با پزشک مشورت کنید. در دوران بارداری و پس از زایمان نیز بسته به شرایط فردی ممکن است بررسی تیروئید توصیه شود.
