یکی از این منابع که مشاور ارشد سابق خاندان سلطنتی عربستان است، گفت ریاض «دستکم در شرایط کنونی» نمیخواهد مصر به این توافق بپیوندد.
با این حال، هر سه منبع که به دلیل حساسیت موضوع نخواستند نامشان فاش شود، گفتند موضع عربستان ناشی از افزایش نارضایتی از دولت عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، و همچنین این باور در ریاض است که قاهره دیگر ارزش راهبردی یا نظامی سابق خود را ندارد.
«توافق دفاعی مشترک مکه» که روز جمعه در شهر مقدس مکه به امضا رسید، عربستان، ترکیه و پاکستان را متعهد میکند که حمله مسلحانه به هر یک از این سه کشور را حمله به هر سه کشور تلقی کنند.
مقامهای سعودی این توافق را سازوکاری برای تقویت توانمندیهای دفاعی مشترک توصیف کردهاند، هرچند این توافق درباره سازوکارهای عملیاتی، شرایط مشخص فعال شدن آن و نحوه اجرای واقعی کمک نظامی مشترک در صورت وقوع یک بحران، ابهامهای زیادی دارد.
به گفته منابع مطلع، تصمیم عربستان برای مخالفت با ورود مصر به این توافق، ناشی از تنشهای فزاینده و حلنشده میان ریاض و قاهره بوده است.
آنها گفتند عربستان سعودی پس از آنکه سیسی در پی یک کودتا در سال ۲۰۱۳ قدرت را به دست گرفت، بزرگترین حامی مالی دولت او بود و در ابتدا حدود ۲۵ میلیارد دلار برای تقویت اقتصادِ ضعیفِ مصر هزینه کرد؛ اما ریاض از آنچه فقدان حمایت متقابل قاهره در مسائل امنیتی کلیدی میداند، بهشدت دلسرد شده است.
یکی از منابع به نقش «حداقلی و غیرقابلاعتماد» مصر در جنگ طولانی عربستان با حوثیهای یمن و همچنین موضع ناامیدکننده قاهره در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران اشاره کرد.
آنها همچنین از نگرانی فزاینده درباره «تبعیت» قاهره از امارات متحده عربی سخن گفتند؛ بهویژه پس از بروز اختلاف میان ریاض و ابوظبی بر سر حمایت امارات از گروههای جداییطلب جنوب یمن که به گفته این منابع، «امنیت ملی و منافع عربستان را تهدید میکنند».
دو منبع خاطرنشان کردند که مصر در واکنش به حملات ایران، جنگندههای خود را به ابوظبی اعزام کرد و سیسی نیز در جریان جنگ علاقهمند بود بیش از یک بار به دیدار محمد بن زاید، رئیس امارات، برود؛ اما هیچ اقدام مشابهی در قبال عربستان سعودی انجام نشد. آنها نتیجه گرفتند که همسویی سیسی با ابوظبی، نگرانی فزایندهای را در ریاض ایجاد کرده است.
به گفته افراد آگاه، دلیل این نگرانی آن است که ریاض برخی از سیاستهای امارات را در تضاد با منافع راهبردی خودِ مصر میبیند. از جمله این موارد میتوان به مداخله امارات در سومالیلند، روابط راهبردی این کشور با اسرائیل، حمایت از اتیوپی در مناقشات مربوط به سد بزرگ رنسانس اتیوپی و پشتیبانی از نیروهای پشتیبانی سریع در سودان اشاره کرد.
یکی از منابع مطلع گفت ادامه تعامل قاهره با ابوظبی، تردیدها در ریاض درباره قابلاعتماد بودن مصر بهعنوان یک شریک راهبردی را عمیقتر کرده است.
منبع دیگری روابط دو کشور در دوره ریاستجمهوری سیسی را رابطهای توصیف کرد که در آن عربستان، مصر را بیشتر کشوری «وابسته» به حمایت کشورهای خلیج فارس میبیند تا شریکی قابلاعتماد.
مشاور ارشد سابق خاندان سلطنتی عربستان گفت مصر در طول تاریخ به پادشاهی سعودی، ایالات متحده آمریکا و دیگر قدرتهای خارجی وابسته بوده، در حالی که در مقابل، آورده چندانی برای آنها نداشته است.
این مشاور گفت: مصر همیشه به ما، به آمریکا و دیگران وابسته بوده است؛ اما چیزی در مقابل ارائه نمیدهد. فقط میگیرد و میگیرد، بدون اینکه چیزی در ازای آن بازگرداند.
ترکیه خواهان پیوستن مصر به این پیمان بود
روز شنبه، هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، پیشنهاد کرد که قاهره «شریکی واقعی» برای آنکاراست و هیچ دلیلی وجود ندارد که مصر پس از حل مسائل فنی، در نهایت نتواند به این ائتلاف بپیوندد.
پس از آن، چند منبع ترکیهای به میدلایستآی گفتند که آنکارا تلاشهای قابلتوجهی برای گنجاندن مصر در این پیمان انجام داده و بهطور رسمی پیشنهاد مشارکت قاهره را مطرح کرده بود.
با این حال، به گفته منابع ترکیهای، زمانی که مشخص شد قاهره آمادگی پیوستن به این پیمان را ندارد، کشورهای دیگر تصمیم گرفتند بدون مصر پیش بروند.
منابع سعودی گفتند که ترکیه و پاکستان از نظر نظامی، ظرفیت بیشتری برای ارائه به این ائتلاف نسبت به مصر دارند
اما منابع سعودی این ادعا را که خود مصر پیمان را رد کرده است، رد کردند.
مشاور ارشد پیشین که به مراکز تصمیمگیری در این کشور نزدیک است، این ادعا را که قاهره تصمیم گرفته در این پیمان مشارکت نکند، «خندهدار» توصیف کرد.
این مشاور گفت: واقعیت این است که سیسی مشتاق بود به این پیمان بپیوندد تا بتواند از منافع مالی آن بهرهمند شود؛ همانطور که معمولاً این کار را انجام میدهد.
این مشاور گفت تصمیمگیرندگان سعودی نگرانیهای جدی درباره وفاداری سیسی دارند و معتقد نیستند که بتوان همانند رهبران ترکیه و پاکستان به او اعتماد کرد.
«ما میدانیم که ترکها میخواستند مصر در این پیمان حضور داشته باشد و دلیلش را هم میفهمیم. شاید در آینده [این اتفاق بیفتد]، اگر ببینیم تغییری یا بهبودی ایجاد شده است.»
با این حال، منابع سعودی گفتند که ترکیه و پاکستان از نظر نظامی، ظرفیت بیشتری برای ارائه به این ائتلاف نسبت به مصر دارند.
ترکیه از یک صنعت دفاعی روزبهروز پیشرفتهتر برخوردار است، در حالی که پاکستان دارای بخش باسابقهای در تولید تسلیحات و یک نیروی نظامی بزرگ و آمادهبهخدمت است.
در مقابل، منابع گفتند ظرفیت تولیدات نظامی مصر بهشدت بر تولیدات غیرنظامی متمرکز است و سطح مشابهی از فناوری پیشرفته دفاعی را ارائه نمیدهد.
یکی از این منابع گفت: نقش ارتش باید سرمایهگذاری در توانمندیهای تولیدات نظامی خود باشد، نه اینکه خودش را درگیر سرمایهگذاری و مدیریت کارخانههای تولید مواد غذایی کند.
آنها همچنین آمادگی رزمی و کارآمدی نیروهای مسلح مصر را زیر سؤال بردند.
منابع مطلع گفتند بنابراین این تصمیم صرفاً به همسویی سیاسی مصر مربوط نمیشد، بلکه به این موضوع مربوط بود که ریاض معتقد است قاهره در عمل چه چیزی میتواند به یک ساختار جدید امنیت منطقهای ارائه دهد.
نقش رو به کاهش مصر
ارزیابی عربستان در شرایطی مطرح میشود که بحث گستردهتری درباره کاهش نقش مصر در منطقه در جریان است.
نشریه اکونومیست روز دوشنبه گزارش داد که مصر که مدتها خود را یکی از ارکان نظم منطقهای معرفی میکرد، «بهعنوان میانجی و قدرت نظامی به حاشیه رانده شده است».
برای دههها، مصر یکی از شرکای نظامی اصلی کشورهای خلیج فارس بود؛ از جمله در جریان ائتلاف تحت رهبری آمریکا که در سال ۱۹۹۱ نیروهای عراقی را از کویت بیرون راند. اما برخلاف آن دوران، منابع مطلع اکنون اشاره کردند که کویت امروز بیشتر مایل است به توافق مکه بپیوندد، تا اینکه برای حفاظت از خود به ائتلاف نظامیای که زمانی با مصر داشت، متکی باشد.
با این حال، منابع سعودی استدلال کردند که در دوران سیسی، مصر بهطور فزایندهای به حمایت مالی خارجی وابسته شده، در حالی که در مقابل، در مسائل مهم امنیت منطقهای چیز کمتری ارائه میدهد.
مشاور ارشد پیشین گفت پادشاهی عربستان، روابط خود با آنکارا را ــ با وجود پرتنش بودن این روابط در سالهای اخیر ــ قابلاعتمادتر از روابطش با قاهره میداند.
این مشاور گفت: تصمیمگیرندگان در رهبری [عربستان] نگرانیهای جدی درباره وفاداری سیسی دارند. صرفاً اینگونه دیده میشود که نمیتوان به او اعتماد کرد.
این مشاور روابط عربستان با «برادران پاکستانی و ترک» را در نقطه مقابل روابط این کشور با مصر قرار داد.
شبکههای اجتماعی عربستان نیز مخالفت با حضور مصر در این پیمان را بازتاب دادهاند و چندین حساب کاربری حامی رهبری عربستان مطالبی منتشر کردهاند که نشان میدهد قاهره در این توافق خواسته نشده است.
حساب کاربری ناشناس @Columbuos که تصور میشود متعلق به سعود القحطانی، دستیار ارشد سابق محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، باشد و او همچنان یکی از مشاوران نزدیک این شاهزاده جوان محسوب میشود، همین دیدگاه را بازتاب داد.
او گفت: درِ ائتلاف به روی کسانی که فقط میخواهند مشکلات خود را حل کنند و از آن بهره ببرند، بدون اینکه در همان مأموریت مشترک امنیتی برای منطقه مشارکت داشته باشند، باز نیست. هر کس میخواهد بپیوندد، باید منافع مشترک یکسانی با سه کشور داشته باشد.
او افزود که «دوران امتیازات موهوم، صدقه و بخشش یکطرفه به پایان رسیده است و زمانِ «سرنوشت فقط من» نیز به پایان رسیده و جای خود را به مرحله «سرنوشت واحد ما» داده است».
با وجود این، هر سه منبع تأکید کردند که این توافق لزوماً درِ پیوستن مصر در آینده را نمیبندد، اما موضع ریاض این است که قاهره فعلاً باید بیرون از این پیمان باقی بماند.
