توس اکو: زعفران ایران، محصولی که نام خراسان با تولید و تجارت آن گره خورده است، در شرایطی به استقبال فصل برداشت می‌رود که مجموعه‌ای از فشارهای اقتصادی، تحریم‌های بین‌المللی، پیامدهای جنگ و دشواری‌های نقل‌وانتقال پول، مسیر فعالیت تولیدکنندگان و صادرکنندگان را پیچیده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، مسئله فقط قیمت هر کیلوگرم زعفران در بازار داخلی نیست؛ موضوع اصلی، توان ایران برای حفظ بازارهای صادراتی، جلوگیری از خروج غیررسمی محصول و صیانت از ارزش افزوده‌ای است که می‌تواند به اقتصاد مناطق تولیدکننده بازگردد.
جنگ و تحریم؛ دشواری مضاعف برای صادرات طلای سرخ
زعفران از جمله محصولات کشاورزی با ارزش اقتصادی بالاست که بخش مهمی از درآمد آن به دسترسی پایدار به بازارهای خارجی وابسته است. با این حال، تحریم‌های مالی و بانکی، دشواری دریافت وجوه صادراتی، محدودیت در استفاده از مسیرهای متعارف پرداخت و افزایش هزینه‌های مبادله، فعالیت صادرکنندگان ایرانی را با ریسک بیشتری مواجه کرده است.
تشدید تنش‌های منطقه‌ای و پیامدهای جنگ نیز بر این مشکلات افزوده است. اختلال در حمل‌ونقل، افزایش نااطمینانی در روابط تجاری و دشوارتر شدن ارتباط با مشتریان خارجی، می‌تواند روند فروش محصولی را که برای حفظ کیفیت و سهم بازار به تجارت منظم نیاز دارد، مختل کند.
گزارش‌های منتشرشده از فعالان این صنعت در سال ۱۴۰۵ نیز از تداوم صادرات در کنار افزایش مشکلات اجرایی و نبود اطلاعات کامل درباره عملکرد تجاری حکایت دارد.
رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی در گفت‌وگویی که در شهریورماه ۱۴۰۵ منتشر شد، از نبود آمار مشخص صادرات پنج ماه نخست سال خبر داد؛ مسئله‌ای که ارزیابی دقیق وضعیت بازار و برنامه‌ریزی برای ماه‌های آینده را دشوار می‌کند.
هشدار درباره از دست رفتن بازارهای صادراتی
غلامرضا میری، رئیس اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی، از جمله فعالانی است که نسبت به پیامدهای شرایط کنونی بر جایگاه بین‌المللی زعفران ایران هشدار داده است.
به گزارش اتحادیه صادرکنندگان زعفران خراسان رضوی، میری با اشاره به محدودیت‌های ناشی از جنگ و مشکلات صادرات گفته است: «با توجه به شرایط فعلی نمی‌توان پیش‌بینی راجع به بازار زعفران و صادرات داشت.»
او همچنین نسبت به افزایش خروج غیررسمی محصول از مرزها هشدار داده است.
این اظهارات نشان می‌دهد که مشکل زعفران ایران صرفاً کاهش یا افزایش قیمت نیست؛ بلکه بی‌ثباتی در مسیر صادرات، امکان برنامه‌ریزی بلندمدت را از فعالان این بازار می‌گیرد. صادرکننده‌ای که از زمان تحویل محصول، هزینه حمل، نحوه تسویه حساب و امکان انتقال درآمد خود اطمینان ندارد، برای پذیرش سفارش‌های بزرگ و حفظ ارتباط مستمر با خریداران خارجی با احتیاط بیشتری عمل خواهد کرد.
وقتی زعفران ایران با نام دیگران فروخته می‌شود
یکی از نگرانی‌های مهم صنعت زعفران، انتقال محصول ایران به کشورهای واسطه و عرضه مجدد آن در بازارهای جهانی با نام تجاری دیگر است. در این شرایط، ممکن است محصول ایرانی همچنان به مصرف‌کننده خارجی برسد، اما بخش مهمی از منافع اقتصادی، اعتبار تجاری و فرصت برندسازی نصیب کشور دیگری شود.
محسن احتشام، رئیس شورای ملی زعفران، نیز در اظهاراتی درباره پیامدهای قطع اینترنت در اردیبهشت ۱۴۰۵، از اختلال در ارتباط مستقیم صادرکنندگان با مشتریان بین‌المللی خبر داد.
او هشدار داد که این وضعیت علاوه بر محدود کردن صادرات، جایگاه زعفران ایران را در بازار جهانی تضعیف کرده و برای رقبایی مانند افغانستان فرصت ایجاد کرده است.
این مسئله از منظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد. صادرات ماده خام یا محصولی که با نام و هویت تجاری کشور دیگری عرضه شود، الزاماً به معنای حفظ سهم واقعی ایران از ارزش بازار نیست. توسعه برندهای معتبر ایرانی، بسته‌بندی استاندارد، رهگیری محصول و ایجاد ارتباط مستقیم با خریداران می‌تواند به کاهش این آسیب کمک کند.
فشار هزینه‌ها بر کشاورز و صادرکننده
در سمت تولید نیز کشاورزان با مجموعه‌ای از هزینه‌ها و مخاطرات روبه‌رو هستند. دستمزد نیروی کار برای برداشت و پاک‌کردن گل زعفران، هزینه نهاده‌ها، نگهداری مزارع و محدودیت منابع آب، بر هزینه نهایی تولید اثر می‌گذارد. در شرایط تورمی، افزایش قیمت محصول لزوماً به معنای افزایش سود واقعی کشاورز نیست؛ زیرا هزینه‌های تولید و معیشت خانوار نیز افزایش پیدا می‌کند.
از سوی دیگر، صادرکننده باید هزینه‌های بسته‌بندی، حمل‌ونقل، بازاریابی، نقل‌وانتقال پول و ریسک وصول مطالبات را در محاسبات خود لحاظ کند. اگر سازوکارهای تجاری به‌گونه‌ای باشند که صادرات رسمی از مسیرهای غیررسمی پرهزینه‌تر تمام شود، انگیزه فعالیت شفاف کاهش می‌یابد و زمینه برای گسترش قاچاق فراهم می‌شود.
در این میان، ثبات مقررات و پیش‌بینی‌پذیری سیاست‌های ارزی اهمیت ویژه‌ای دارد. سیاستی که بدون توجه کافی به شرایط تحریم و واقعیت بازارهای خارجی طراحی شود، ممکن است به‌جای حمایت از صادرات رسمی، هزینه فعالیت قانونی را افزایش دهد.
خراسان رضوی؛ ضرورت تصمیم‌گیری نزدیک به مرکز تولید
خراسان رضوی به دلیل جایگاه محوری در تولید و تجارت زعفران کشور، نقشی تعیین‌کننده در آینده این صنعت دارد. با این حال، حل مشکلات این بخش تنها با حمایت از کشاورز یا پرداخت تسهیلات مقطعی امکان‌پذیر نیست. زنجیره تولید، خرید، فرآوری، بسته‌بندی، تأمین مالی و صادرات باید به‌صورت یکپارچه دیده شود.
محمدعلی دهقان دهنوی، رئیس سازمان توسعه تجارت، در اظهاراتی درباره اختیارات استانی حوزه زعفران، از حمایت خود برای واگذاری بخشی از اختیارات مربوط به ارزش‌گذاری صادراتی، مدیریت زنجیره تأمین و تسهیل مقررات به خراسان رضوی خبر داده است. این موضوع در شورای گفت‌وگوی استان مطرح شد و می‌تواند زمینه تصمیم‌گیری متناسب‌تر با شرایط واقعی تولید و تجارت زعفران را فراهم کند.
واگذاری اختیارات، البته زمانی نتیجه‌بخش خواهد بود که با شفافیت آماری، نظارت مؤثر، مشارکت تشکل‌های تخصصی و پاسخ‌گویی دستگاه‌های اجرایی همراه شود.
راه نجات طلای سرخ چیست؟
حفظ جایگاه زعفران ایران به مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ نیاز دارد: تسهیل صادرات رسمی در چارچوب قوانین، طراحی سازوکارهای عملی برای تسویه معاملات خارجی، کاهش هزینه‌های غیرضروری، حمایت از بازاریابی بین‌المللی، توسعه بسته‌بندی و فرآوری، مبارزه با قاچاق و انتشار منظم آمار صادرات.
همچنین، تنوع‌بخشی به بازارهای هدف و کاهش وابستگی به مسیرهای محدود تجاری می‌تواند ریسک صادرات را پایین بیاورد. ایجاد سازوکارهای اعتبارسنجی خریداران خارجی، استفاده از ظرفیت تشکل‌های صادراتی و حمایت از شرکت‌هایی که در بازارهای بین‌المللی برند ایرانی می‌سازند، از دیگر اقداماتی است که می‌تواند به حفظ ارزش افزوده این محصول کمک کند.
زعفران ایران هنوز از مزیت تولید، تجربه کشاورزان و سابقه تجاری برخوردار است؛ اما این مزیت‌ها به‌تنهایی برای حفظ بازارهای جهانی کافی نیست. اگر هزینه فعالیت رسمی بالا بماند، ارتباط با مشتریان خارجی تضعیف شود و محصول ایرانی بدون هویت ملی در بازارهای دیگر عرضه شود، رقبای منطقه‌ای فرصت بیشتری برای تثبیت جایگاه خود پیدا خواهند کرد.
طلای سرخ خراسان برای عبور از شرایط دشوار کنونی، بیش از هر چیز به ثبات مقررات، مدیریت هوشمندانه صادرات و هماهنگی میان دولت، تشکل‌های تخصصی و بخش خصوصی نیاز دارد. در غیر این صورت، خطر اصلی فقط کاهش درآمد یک فصل برداشت نخواهد بود؛ بلکه از دست رفتن تدریجی بازاری است که ساختن آن سال‌ها زمان برده است.
