وقوع تصادفات در جاده ترانزیتی تهران ـ مشهد که از حاشیه پارک ملی توران عبور میکند، طی یک دهه گذشته جان ۱۳ یوزپلنگ ایرانی را گرفته است؛ آماری که با توجه به شناسایی تنها ۲۷ یوز در کشور، بار دیگر خطر جادهها برای آخرین جمعیتهای یوز آسیایی جهان را برجسته میکند.
بر اساس مشاهدات و دادههای موجود، جمعیت شناساییشده یوزپلنگ ایرانی شامل هفت یوز نر، ۶ یوز ماده، ۹ یوز با جنسیت نامعلوم و پنج توله متعلق به «هلیا» است. در چنین شرایطی، هر تلفات جدید میتواند تأثیر قابل توجهی بر آینده این گونه در معرض خطر انقراض داشته باشد.
با این حال، مسئولان محیطزیست میگویند تلفات جادهای یوزپلنگ در محدوده عباسآباد ـ میامی، پس از اجرای اقدامات حفاظتی و افزایش پایشها، به صفر رسیده است؛ دستاوردی که هنوز با تکمیل نشدن پروژه ایمنسازی جاده، شکننده به نظر میرسد.
پایش جادهای؛ راهکاری که جایگزین ایمنسازی نیست
سعید یوسفپور، مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان اظهار کرد: سازمان حفاظت محیطزیست تکمیل پروژه فنسکشی محور عباسآباد ـ میامی را بهصورت مستقیم و همچنین از طریق وزارت راه و شهرسازی با جدیت پیگیری میکند.
به گفته او، میزان تردد در این محور در برخی روزهای سال، بهویژه تعطیلات، افزایش چشمگیری پیدا میکند و همین موضوع احتمال برخورد خودروها با حیاتوحش را افزایش میدهد.
یوسفپور گفت: پایشهای جادهای یک اقدام موقت و صرفاً مسکن نیست، بلکه در کاهش حوادث و افزایش ایمنی زیستگاه و گونههای جانوری اثرگذاری خود را نشان داده است.
وی افزود: تجربه پایشهای گسترده در دورههای پرتردد نیز نشان داده است، حضور مستمر نیروهای حفاظتی میتواند از وقوع حوادث جلوگیری کند.به گفته مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان، در مقاطعی که حجم تردد در محور افزایش قابل توجهی داشته، پایش جادهای بهصورت کامل انجام شده و در آن بازه زمانی هیچ تصادف جادهای با یوزپلنگ گزارش نشده است.
۱۰ کیلومتر فنسکشی؛ پروژهای که هنوز کامل نشده است
محور عباسآباد ـ میامی یکی از حساسترین نقاط جادهای برای حفاظت از یوزپلنگ ایرانی محسوب میشود؛ مسیری که در مجاورت زیستگاههای مهم این گونه قرار دارد و سالها به دلیل تلفات متعدد، به یکی از تهدیدهای اصلی بقای یوزپلنگ تبدیل شده است.
مدیرکل حفاظت محیطزیست استان سمنان گفت: تاکنون ۱۰ کیلومتر از این محور توسط این سازمان فنسکشی شده است.یوسفپور افزود: برای تکمیل بخش باقیمانده نیز وزارت راه و شهرسازی تعهداتی دارد که باید عملیاتی شود.مسئولان محیطزیست معتقدند فنسکشی در کنار ایجاد مسیرهای ایمن عبور حیاتوحش و کنترل سرعت خودروها میتواند خطر برخورد یوزپلنگ با وسایل نقلیه را کاهش دهد.اما تا زمان تکمیل این زیرساختها، پایش انسانی همچنان یکی از مهمترین خطوط دفاعی برای حفاظت از جمعیت باقیمانده یوزپلنگها خواهد بود.
پهپاد حرارتی و پایش شبانه در دستور کار
یوسفپور گفت: محیطزیست استان سمنان برای افزایش توان حفاظت از یوزپلنگ در مقاطع حساس، برنامههایی برای استفاده از فناوریهای جدید در نظر گرفته است.
به گفته او، استفاده همزمان از پهپادهای حرارتی، نیروهای فعال در پایش جادهای و تجهیزاتی مانند دوربینهای شهری میتواند در شناسایی سریعتر حیاتوحش و واکنش بهموقع در شرایط خطر نقش مؤثری داشته باشد.وی تأکید کرد: امکانات لازم برای پایش شبانه و واکنش سریع در مواقع ضروری فراهم شده و نیروها و تجهیزات در زمان نیاز آماده فعالیت هستند.
یوسفپور همچنین بر ضرورت استفاده از ظرفیت رسانهها و دوستداران محیطزیست در حفاظت از یوزپلنگ آسیایی تأکید کرد و گفت: حفاظت از این گونه تنها وظیفه محیطبانان نیست.
نجات یوزها نیازمند برنامهای فراتر از اقدامات مقطعی
رضا کنعانی، کارشناس محیطزیست نیز در گفتوگو با خبرنگار فارس با تأکید بر اینکه نجات یوزپلنگ آسیایی نیازمند برنامهای فراتر از اقدامات مقطعی است، گفت: مهمترین گام، ایمنسازی کامل جادههایی است که از حاشیه زیستگاههای این گونه عبور میکنند.
به گفته او، فنسکشی استاندارد، ایجاد گذرگاههای ایمن حیاتوحش، نصب سامانههای هشداردهنده و کنترل جدی سرعت خودروها باید بهصورت همزمان اجرا شود؛ زیرا با جمعیت بسیار محدود یوزپلنگ ایرانی، از دست رفتن حتی یک فرد میتواند آینده این گونه را با تهدیدی جدیتر روبهرو کند.
این کارشناس افزود: حفاظت از یوز تنها به جلوگیری از تصادفات جادهای محدود نمیشود و حفظ یکپارچگی زیستگاهها، مقابله با تخریب و توسعه بیضابطه، تقویت جمعیت طعمههای طبیعی مانند جبیر و آهو و افزایش تعداد محیطبانان، بخشهای دیگری از یک برنامه جامع نجات هستند.
به گفته او، استفاده از فناوریهایی مانند دوربینهای تلهای و سامانههای پایش هوشمند، در کنار مشارکت جوامع محلی و همکاری دستگاههای مختلف، میتواند شانس بقای آخرین یوزهای آسیایی را افزایش دهد.
فرصت آزمون و خطا نیست
صفر شدن تلفات جادهای یوزپلنگ در محدوده عباسآباد ـ میامی، پس از سالها ثبت تصادفات مرگبار، میتواند یکی از مهمترین نتایج افزایش اقدامات حفاظتی در حاشیه توران باشد.
در عین حال، جمعیت بسیار محدود یوزپلنگ ایرانی باعث شده است که حتی از دست رفتن یک فرد نیز برای بقای این گونه اهمیت داشته باشد.بهبود وضعیت گور ایرانی در منطقه نیز، به گفته مسئولان، نتیجه سالها حفاظت مستمر از زیستگاه و کنترل تهدیدهاست؛ تجربهای که میتواند اهمیت استمرار برنامههای حفاظتی را برای دیگر گونههای در معرض خطر نشان دهد.
اکنون چالش اصلی، حفظ دستاورد «صفر شدن تلفات جادهای» و تبدیل آن از یک موفقیت مقطعی به وضعیتی پایدار است؛ هدفی که تحقق آن به تکمیل فنسکشی محور عباسآباد ـ میامی، استمرار پایشهای شبانهروزی و اجرای کامل تعهدات دستگاههای مسئول وابسته است.برای جمعیتی که تنها ۲۷ فرد از آن شناسایی شدهاند، جادهای که زمانی جان ۱۳ یوزپلنگ را گرفته، دیگر نمیتواند فرصت آزمون و خطا داشته باشد.
