روز سهشنبه ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، بیستودو روز پس از حمله نیروهای متفقین از شمال و جنوب به ایران، تهران شاهد یکی از حساسترین جلسات مجلس شورای ملی بود. در این جلسه، محمدعلی فروغی، نخستوزیر، استعفانامه رضاشاه را برای نمایندگان قرائت کرد و از آغاز سلطنت شاه جدید سخن گفت. اما فضای جلسه تنها به انتقال سلطنت محدود نماند. نمایندگان درباره عملکرد سالهای گذشته، لزوم بازگشت امور کشور به چارچوب قانون اساسی و نظارت مجلس سخن گفتند و محمدرضا پهلوی نیز، بنا بر نقل نخستوزیر، بر رعایت قانون اساسی و رسیدگی به تعدیات گذشته تأکید کرده بود.
در میان مباحث مطرحشده، سخنان علی دشتی، نماینده ورامین، درباره وضعیت مالی کشور و بهویژه جواهرات سلطنتی نیز جلب توجه میکند. او خواستار تشکیل هیأتی مورد اعتماد مجلس برای تطبیق جواهرات با ثبتها و دفاتر موجود شد؛ موضوعی که فروغی در پاسخ گفت جواهرات دارای ثبت و دفتر هستند و در بانک ملی نگهداری میشوند.
در بخش دیگری از جلسه، نخستوزیر درباره حضور نیروهای شوروی و انگلیس در ایران توضیح داد و از نمایندگان و مردم خواست از خبر حرکت و جابهجایی نیروهای خارجی دچار هراس نشوند. به گفته او، دولت از متفقین اطمینانهایی درباره مقاصد و نحوه حضورشان در ایران دریافت کرده بود.
اطلاعات، سهشنبه ۲۵ شهریور ۱۳۲۰
روزنامه اطلاعات در شماره ۲۵ شهریور ۱۳۲۰، گزارش این جلسه تاریخی را اینطور ثبت کرده است:
تشکیل جلسه فوقالعاده مجلس/ استعفا و کنارهگیری اعلیحضرت رضاشاه پهلوی از مقام سلطنت
چهلوپنج دقیقه پیش از ظهر امروز [سهشنبه ۲۵ شهریور ۱۳۲۰] مجلس به ریاست آقای اسفندیاری تشکیل گردید. خلاصه گفتوگوی جلسه پیش خوانده و تصویب شد.
در این موقع هیات وزیران در تالار جلسه حضور یافتند.
آقای رئیس: قرار بود جلسه مجلس روز یکشنبه منعقد بشود، به واسطه اتفاق مهمی که افتاده است و لازم بود جناب آقای [محمدعلی فروغی] نخستوزیر مطلب را به اطلاع عموم آقایان نمایندگان و ملت ایران برسانند این است که با هیات وزیران حضور به هم رسانیدهاند که قضیه را به اطلاع مجلس و ملت ایران برسانند.
نطق محمدعلی فروغی
آقای نخستوزیر: یکی از مهمترین قضایا و امور را که واقع شده است باید به عرض مجلس دورای ملی و به اطلاع عموم ملت برسانم و متاسفم که با این کسالت مزاج و اینکه نفس ندارم و قضیه هم طوری بهسرعت انجام گرفته است هیچ مجالی نداشتهام که فکری بکنم تا بیاناتی که در اینجا میکنم مرتب باشد از این جهت معذرت میخواهم و اگر ملاحظه فرمودند که قدری بیاناتم نامرتب است معذورم دارید و آن قضیه این است که اعلیحضرت رضاشاه پهلوی به موجباتی که حالا خواهم خواند اراده کردند که از سلطنت کناره کنند و امر سلطنت را به جانشین قانونی خودشان تفویض فرمایند.
ایشان استعفانامهای نوشتند و والاحضرت همایون ولایتعهد زمام امور را به دست گرفتند.
استعفانامه ایشان این است:
متن استعفانامه
«نظر به اینکه من همه قوای خود را در این چندساله مصروف امور کشور کرده و ناتوان شدهام، حس میکنم که اینک وقت آن رسیده است که یک قوه و بنیه جوانتری به کارهای کشور که مراقبت دائم لازم دارد بپردازد و اسباب سعادت و رفاه ملت را فراهم آورد بنابراین امور سلطنت را به ولیعهد و جانشین خود تفویض کردم و از کار کناره نمودم از امروز که روز بیستوپنجم شهریورماه ۱۳۲۰ است عموم ملت از کشوری و لشکری ولیعهد و جانشین قانونی مرا باید به سلطنت بشناسند و آنچه از پیروی مصالح کشور نسبت به من میکردند نسبت به ایشان منظور دارند.
کاخ مرمر – تهران – به تاریخ ۲۵ شهریور ۱۳۲۰
امضا»
به طوری که عرض کردم بحمدالله اعلیحضرت سابق جانشین جوان لایق و محبوبی دارند که بر طبق قانون اساسی میتوانند فورا زمام امور سلطنت ایران را به دست بگیرند و به دست گرفتند.
و بنده را مامور و مفتخر فرمودند که با همکارانی که سابقا معین شده بودند به اتفاق آنها در جریان امور کشور به وظایف خودمان بپردازیم ولی در این موقع که ایشان زمام امور را به دست گرفتند و بنا شد که ما کنارهگیری اعلیحضرت سابق و زمامداری اعلیحضرت [یک واژه ناخوانا] را به ملت اعلام کنیم امر فرمودند که به اطلاع عامه و مجلس شورای ملی برسانیم که ایشان در امر مملکت و مملکتداری نظریات خاصی دارند که چون مجال نداشتیم تهیه کنیم و به روی کاغذ بیاوریم نمیتوانم به تفصیل عرض کنم لذا به اجمال عرض میکنم و آن این است که ملت ایران بدانند که من کاملا یک پادشاه قانونی هستم و تصمیم قطعی من بر این است که قانون اساسی دولت و مملکت و ملت ایران را کاملا رعایت کنم و محفوظ بدارم و جریان عادی قوانینی را هم که مجلس شورای ملی وضع کرده است یا وضع خواهد کرد تامین کنم و اگر در گذشته نسبت به مردم جمعا یا فردا تعدیاتی شده باشد از هر ناحیهای که آن تعدیات واقع شده باشد از صدر تا ذیل مطمئن باشند که اقدام خواهیم کرد از برای اینکه آن تعدیات مرتفع و حتیالامکان جبران بشود.
امیدوارم این سلطنت نوبر ملت ایران مبارک باشد و آرزوهایی که ملت ایران نسبت به خودش دارد و آرزوهایی که ملت و میهنپرستان ایران نسبت به این دولت و ملت و مملکت دارند در سایه توجهات شاهنشاه جوان جدید صورت وقوع پیدا کند. عجالتا عرض کردم چون امکان نداشت که به تفصیل بیان کنم و توضیح مفصل بدهم به این مختصر اکتفا میکنم برای اینکه هرچه زودتر مجلس شورای ملی و ملت ایران از وقوع این واقعه مهم خبردار شوند تقاضا میکنم که موافقت فرمایند فردا مجلس شورای ملی را باز تشکیل بدهند که اعلیحضرت همایونی تشریف بیاورند و به وظایف قانونی خودشان در این باب عمل کنند. (صحیح است)
وکلا میل دارند بفهمند تعدی و اجحافی به مالیه مملکت نشده است
آقای دشتی: البته مطلب خیلی زیاد است و مطلب گفتنی مخصوصا خیلی زیاد است اما به متابعت از نظر آقای نخستوزیر ما از همه مطالب گفتنی صرف نظر میکنیم فقط یک موضوع است اینجا که بسیاری از رفقای مجلسی من با من صحبت کردند و این حکایت از این میکند که یک نگرانی فوقالعاده بین مردم هست – قسمت اخیر نطق آقای نخستوزیر که فرمودند اعلیحضرت همایون جدید میل دارند به اینکه تمام خرابکاریهای گذشته ترمیم شود بنده را تایید و تشجیع میکند که این نگرانی آقایان را به عرض آقای نخستوزیر برسانم؛ در مدت تقریبا متجاوز از بیست سال اعلیحضرت شاه سابق زمامدار مطلق و اختیاردار و بدون نظارت در تمام امور مالی و اقتصادی مملکت بودند مردم عجالتا میخواستند که این قسمت به طور صریح معلوم شود که حقوق مملکت و حقوق افراد و دولت به طور صحیح حفظ شده باشد خلاصه وکلا میل دارند بفهمند تعدی و اجحافی به مالیه مملکت نشده است و بنابراین بیشتر از هیأت دولت این تقاضا را دارند که مواظب این کار باشند. ما میل داریم ببینیم چه تدابیری اتخاذ میکنند البته خود دولت تدابیر معقولی اتخاذ میکند و این را ما باید بدانیم که چه اقدامی میکنند مخصوصا در قسمت جواهرات سلطنتی که اخیرا مطرح بود در این موضوع باید رسیدگی کامل میشود و اینکه صد نفر یا دویست نفر بروند آنجا و جواهرات را ببینند فایده ندارد بلکه باید یک هیأت طرف اعتماد مجلس معین شود که آنها تطبیق کنند با ثبتهای آن.
بنابراین میخواهم از آقای نخستوزیر استدعا کنم که آیا در این خصوص فکری کردهاند و میتوانند از این بابت اسباب اطمینان مجلس شورای ملی را فراهم کنند؟
پاسخ فروغی درباره جواهرات سلطنتی
آقای نخستوزیر: بنده همانطوری که عرض کردم نه حالتم و نه فرصتم اجازه نمیداد در این باب به تفصیل عرض کنم به اجمال عرض کردم اولا اعلیحضرت پادشاه جدید کاملا نظر دارند که مطابق قانون اساسی عمل شود و یکی از مقتضیات قانون اساسی این است که هیأت وزیران در امور مربوطه و وظیفه اشتراکی خودشان اختیاراتی داشته باشند که مطابق آن اختیارات و مسئولیتی که در مقابل مجلس شورای ملی دارند عمل کنند بنده را هم شخصا آقایان میشناسند گمان میکنم امتحان خودم را داده باشم (صحیح است) اگر غیر از این بود زیر بار نمیرفتم و اگر غیر از این هم باشد زیر بار نخواهم رفت (صحیح است – احسنت) بنابراین از امروز به بعد ما امیدواریم بلکه یقین داریم که جریان امور مملکت آنطوری که باید بین دولت و مجلس شورای ملی با همکاری تام و تمام به طوری که همه از همه امور مطلع و مستحضر باشند جریان پیدا کند.
در مسئله جواهرات که فرمودند حالا بنده نمیخواهم عرض کنم درست است یا نیست، در جلسه گذشته آقای وزیر دارایی گزارش مطلب را دادند البته این تقاضای آقای دشتی یک تقاضای خیلی معقولی است که اگر بخواهند نظارت کامل بکنند اکتفا بکنند که فقط یک عده بیست نفر یا سی نفر یا صد نفر یا صدوسی نفر آقایان نمایندگان بروند آنجا تماشا کنند البته این تقاضای صحیح و معقولی است که درست رسیدگی شود. جواهرات ثبت و دفتر دارد و این را بنده مطمئن هستم که این ثبتها و دفترها هست و محفوظ است و جواهرات هم در بانک ملی است میتوانند هرکس را که میل دارند تعیین بفرمایند کمیسیونی از داخل و از خارج مجلس به هر قسمی که تصویب میفرمایند تشکیل بدهند مردمان بصیر در سر فرصت با مجال ببینند تطبیق کنند اگر درست است انشاءالله فیها، اگر هم درست نیست آن وقت تکلیف معلوم شود.
ملت ایران از تحت یک فشار خیلی ممتدی نجات پیدا کردند
آقای سیدیعقوب انوار – الخیر فی ماوقع یک پیشآمدی واقع شده است که انشاءالله رحمان امیدواریم این پیشآمد برای ملت ایران پیشآمد نیکی باشد و خیر و سعادت ملت ایران در این پیشآمد باشد که از تحت یک فشار خیلی ممتدی نجات پیدا کردند و من یک خوشوقتی دارم که الان دارم در یک مجلسی صحبت میکنم که عموم نمایندگان مجلس مثل مجالس سابق یک روح اتحاد و یگانگی با پشتیبانی از کابینه و دولت دارند که انشاءالله امیدواریم تمام خرابیهای سابق ما ترمیم شود که مثلا من میگویم سوال دارم یا استیضاح دارم از فلان وزیر فوری آن وزیر حاضر شود. روزنامههای ما نباید مثل مرغ منقارچیده در قفس آهنین باشند. تا کی باید ملت ایران صدا نداشته باشد که بگوید آقا ظلم خانه مرا خراب کرده است.
بعد از این کار بنده و جنابعالی آقای دشتی امیدواریم که کارها تحت نظارت خود ما یعنی مجلس شورای ملی باید بیاید و بعد از این هم باید برای سعادت مملکت کار کنیم و وزرا هم بعد از این راه مجلس را گم نکنند. آقای فروغی شما پرورده مجلس هستید بنده یک روز در جایی گفتم آقا بفرمایید وزرا بیایند در مجلس گفتند وزرا به مجلس کاری ندارند – به قانون اساسی است که باید عمل کنند قانون اساسی خونبهای مردم است. قانون اساسی روح مردم ایران است، خونبهای مبالغی اموال مردم ایران است. این قانون اساسی باید بهش عمل شود و وزرا بایستی مسئول مجلس باشند. اینکه آقای رئیسالوزرا (آقای نخستوزیر) الفاظ را هم خراب کردهاند (خنده حضار) ما نمیگوییم که شما در حدود خودتان مختار نباشید ما گفتیم وزرا کدخدایی هستند در حوزه وزارتیشان ولی ما هم این حق را داریم که مطابق قانون عمل کنیم. (نمایندگان: مذکرات کافی است)
فروغی: اطمینان میدهم که جریان امور بر طبق دلخواه باشد
آقای نخستوزیر – فرمایشات آقای انوار همانطوری است که ملاحظه فرمودید و بنده اطمینان میدهم و امیدوارم که جریان امور بر طبق دلخواه باشد چیزی را که میخواهم عرض کنم این است که متاسفانه به طوری که در جلسه ماقبل آخر مجلس آمدیم و به استحضار خاطر نمایندگان محترم رساندیم قضایا و پیشآمدهایی برخلاف… میل ما واقع شده است که منجمله یکی این بود که در بعضی از قسمتهای کشور ما قوای شوروی و در یک قسمت دیگری قوای انگلیس اقامت کند و چیزهای دیگری که در آن یادداشتها ملاحظه فرمودید که آنها چه تقاضا کردند و ما در مقابل چه تقاضا کردیم و بالاخره چه نتیجه حاصل شد درنتیجه عجالتا قرار بر این شده است که قوای شوروی و انگلیس در بعضی از قسمتهای خاک ما باشند اینها برای یک مقاصدی آمدهاند حوائجی دارند کارهایی دارند ناچار رفت و آمدهایی از این شهر به آن شهر – از این خط به آن خط میکنند این رفت و آمدها برحسب اطمینانهای کتبی و شفاهی که داده شده است به هیچ وجه مزاحم حال دولت و ملت ایران نخواهد بود و بر ضدیت و مخاصمت و مزاحمت مردم نیست مثلا همین الان خبر دادند که قوای خارجی از جاهایی حرکت و به طرف تهران نزدیک میشوند هرچند که دولت اقدامات کرده است که قوا به شهر تهران نیاید و امیدواریم که این اقدامات موثر باشد ولی فرضا هم که نزدیک تهران بیایند این را باید خاطر آقایان نمایندگان مسبوق باشد که اینها برای مخاصمت نمیآیند برای مقاصد خودشان نسبت به کارهایی که دارند میآیند و میروند اگر احیانا از این حرکات به گوش آقایان خبری رسید آقایان نمایندگان و مردم تصور نکنند مقاصد خصمانهای دارند آن اندازهای که به ما اطمینان دادهاند و ما هم البته این اطمینان را حاصل کردهایم مطلب این است ولی باز مبادا مثل چند روز پیش مردم تهران وحشت کنند و اسباب زحمت برای ما فراهم گردد و از شنیدن بعضی اخبار پریشان شوند و به دست و پا بیفتند و در نگاهداری امنیت و ارزاق شهر کار بر ما سخت شود و مشکلات برای ما ایجاد گردد از این جهت عرض کردم که عموم ملت و عموم مردم مطلع باشند که از این حیث پریشانخاطر نباشند و به هراس نیفتند.
ختم جلسه
نزدیک ظهر مجلس پایان یافت و جلسه آیند به روز چهارشنبه ۲۶ شهریور چهار ساعت بعدازظهر موکول گردید.
