به گزارش خبرنگار نگین حاشیه،
وضعیت مناطق تهران بابت فروریزش
فروریزش، یکی از نتایج فرونشست تدریجی است. با خالی شدن زیر زمین به دلیل حفاری غیر اصولی برای ساخت تونلهای مترو، گودبرداریهای غیر اصولی برای برجسازی، انسداد مسیر قناتها و پشته کردن آب در مسیرهای فرعی یا شکستگی لولههای آب و فاضلاب و شسته شدن لایههای خاک به دنبال نشت جریان آب در لایههای زیرزمینی، فروریزش اتفاق میافتد که برخلاف فرونشست، یک حادثه ناگهانی است.
طبق اعلام سازمان مدیریت بحران شهرداری تهران، مناطق ۶، ۱۲، ۱۱، ۱۰، بخشهایی از منطقه ۷ و ۱۴ بیشتر از سایر مناطق با خطر فروریزش مواجهند و در فاصله سال ۱۳۸۳ تا ۱۴۰۳، بیش از ۳۸۰ فروریزش در تهران اتفاق افتاده که دلیل این فروریزشها، آب شستگی ناشی از شبکههای فرسوده آب و فاضلاب، ریزش قناتهای خشک شده و حفاری زیرسطحی مترو است.
بررسیهای «اعتماد» بر ۳۴ ریزش زمین در خیابانهای پایتخت ظرف ۲۰ سال اخیر، نشان میدهد که بعضی حوادث همچون ریزش حوالی میدان منیریه و خیابان مولوی، چند بار در فاصلههای کوتاه تکرار شده که تکرار ریزش در یک محدوده مشخص ، حاکی از آن است که شدت سستی خاک در برخی مناطق تهران به حدی رسیده که مرمت و ترمیمهای مقطعی هم جوابگو نیست.
مرور ۳۴ فروریزش در پایتخت از سال ۱۳۸۵ تا ۱۴۰۵
22 مرداد ۱۴۰۵: ریزش کف انبار لوازم یدکی در کوچه اصناف، حوالی میدان بهارستان. مساحت ریزش حدود ۱۲ مترمربع و عمق حفره ۴ متر بود. این حادثه ۴ مصدوم (یک زن و سه مرد) داشت که با کمک آتشنشانان بیرون کشیده شدند.
20 آذر ۱۴۰۴: ریزش زمین در خیابان ولد خانی در محدوده غربی شهرک ولیعصر- منطقه ۱۸، جنوب غربی تهران. مساحت ریزش حدود ۱۰ متر و عمق حفره ۱.۵ متر بود و سه خودرو (یک مینیبوس، یک وانت مزدا و یک پیکان وانت) به داخل این حفره سقوط کردند.
عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: «این فروریزش، بعد از بارندگیهای اخیر اتفاق افتاده و احتمالا بر اثر آب شستگی زیر سطحی بوده که البته بیارتباط با تشدید پدیده فرونشست و پوک شدگی تدریجی زمین در این ناحیه نیست. برداشت از معادن مصالح ساختمانی شن و ماسه و تشکیل شن چالهای عظیم و وجود قنوات، نرخ ریسک فرونشست را در این منطقه افزایش داده است.نرخ فرونشست در این منطقه در سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نسبت به سالهای قبل، سه برابر شده و به بیش از ۲۲ سانت در سال رسیده است. بخشی از خط راه آهن تهران- تبریز از همین منطقه عبور میکند.»
6 آذر ۱۴۰۴: ریزش سطح زمین در کیلومتر ۱۱ بزرگراه لشکری (جاده مخصوص) یک دستگاه کامیون کمپرسی در حال حرکت، به گودال ناشی از ریزش سقوط کرد. دو کارگر این کامیون، همراه با کمپرسی به داخل گودال پر از آب و مایعات ناشی از نشت گازوییل سقوط کردند و در همان لحظات اول، در گودال مایعات، محبوس و غرق شدند. آتشنشانان، با پمپهای مکنده، آب و مایعات داخل گودال را تخلیه کردند و جنازه دو کارگر را بیرون کشیدند.
10 آذر ۱۴۰۳: ریزش بخشی از اتوبان باکری حوالی پل کاشانی. در این حادثه بخشی از آسفالت اتوبان ریزش کرد و در مسیر تردد ماشینهای عبوری، گودال ایجاد شد.
12 آبان ۱۴۰۳: ریزش خیابان چیذر. این حادثه یک مصدوم داشت. به دنبال این حادثه، جنوب خیابان هم دچار نشستهای موضعی شد و در نقاطی، شکاف برداشت. با دستور آتشنشانی، چند ساختمان اطراف گودال تخلیه شد.
دلیل این حادثه، آب شستگی زیر سطح خاک به دلیل نشت پرفشار از لولههای آب شرب و ریزش قناتهای خشک شده اطراف محل حادثه اعلام شد.
5 مرداد ۱۴۰۳: ریزش خیابان ولیعصر در محدوده توانیر. این حادثه یک مصدوم داشت و ترکیدگی لوله و نشست آسفالت در مسیر حرکت اتوبوسهای تندرو، باعث مسدود شدن مسیر تردد عمومی شد.
دلیل این حادثه، آب شستگی زیر سطحی و نفوذ جریان آب و فرسایش تونلی و قناتهای مسدود و رها شده به دلیل گودبرداری و ساختمانسازی اعلام شد.
31 اردیبهشت ۱۴۰۱: ریزش زمین در تقاطع اتوبان همت و چمران. این حادثه، هنگام عصر و در اوج ترافیک طولانیترین اتوبان تهران و یک ماه بعد از رانش زمین در فضای سبز مجاور اتوبان همت رخ داد.
14 اردیبهشت ۱۴۰۱: ریزش زمین در تقاطع بزرگراه باکری و آبشناسان. با این ریزش، گودالی به مساحت ۴ متر مربع و با عمق ۴.۵ متر در زمین بزرگراه ایجاد شد.
10 دی ۱۴۰۰: ریزش زمین در نسیم شهر. با این حادثه، گودالی به وسعت ۱۵ متر مربع و به عمق دو متر در یکی از معابر نسیم شهر ایجاد شد و مسوولان مدیریت بحران، آپارتمان مجاور این گودال را تخلیه کردند.
10 آبان ۱۳۹۷: ریزش در خیابان مولوی. با این ریزش، گودالی به مساحت ۵ متر مربع و با عمق ۸ متر ایجاد شد. شهردار ناحیه، دلیل این حادثه را شکستگی لوله و آب شستگی ناشی از آن اعلام کرد در حالی که طبق گزارش کارشناسان ارزیاب، لولههای آب سالم بود و مسوولان شهرداری در محل حادثه، گفتند تونل مترو در زیر این محل، مرطوب و دچار نشتی آب شده است.
25 مهر ۱۳۹۷: نشت آب به متروی تجریش به دلیل شکستگی کانال آب در خیابان دربند.
4 مهر ۱۳۹۷: ریزش زمین در پیاده روی نزدیک ایستگاه متروی صنعت (خط ۷ مترو) با این ریزش گودالی به وسعت ۵ متر مربع و با عمق ۲ متر ایجاد شد.
شرکت متروی تهران بعد از این ریزش اعلام کرد که در حال بررسی دلیل این نشست است که آیا به مترو ارتباط دارد یا خیر، اما دلیل اصلی، آب شستگی خاک در این محدوده است.
20 تیر ۱۳۹۷: ریزش بخشی از خیابان ۱۷ شهریور. با این ریزش، گودالی، به عمق ۱۰ متر و با وسعت ۷ متر ایجاد شد. شهردار منطقه ۱۲ دلیل این ریزش را ترکیدگی لوله آب اعلام کرد.
21 خرداد ۱۳۹۷: ریزش زمین مجاور زیرگذر استاد معین. یک دستگاه کامیون حامل خاک و نخاله به داخل گودال ایجاد شده در فروریزش سقوط کرد.
6 اسفند ۱۳۹۶ : ریزش زمین روبهروی بیمارستان اکبر آبادی در خیابان مولوی. این حادثه، به دلیل شکستگی لوله و آب شستگی در بیمارستان اکبر آبادی اتفاق افتاد . با این ریزش گودالی به عمق ۴ متر ایجاد شد و شبکه آبرسانی بیمارستان قطع شد و بخشهایی از بیمارستان به دلیل ایجاد ترکهایی در دیوارها، تخلیه شد و بخشی از مسیر غرب به شرق خیابان مولوی مسدود شد .
21 مهر ۱۳۹۶: ریزش زمین تقاطع خیابان سپه و خیام در فاصله ۲۰۰ متری میدان توپخانه و بالاتر از پارک شهر، نزدیک به خروجی ایستگاه متروی توپخانه. با این ریزش، گودالی به عمق ۴ متر ایجاد شد. دلیل این ریزش، آب شستگی در لایههای سست خاک بود.
26 آذر ۱۳۹۵: فروریزش در فاصله چهارراه مولوی و میدان محمدیه و در مجاورت هواکش مترو. با این ریزش و گودال ۱۲ متری که کف خیابان ایجاد شد، چند مغازه اطراف گودال دچار خسارت شدند. شرکت مترو اعلام کرد که این ریزش به دلیل حادثه در کارگاه خط ۷ مترو بوده است. سخنگوی سازمان آتشنشانی تهران گفت: دلیل این ریزش، تخریب دیواره هواکش در حال ساخت مترو در مجاورت با چند آب انبار قدیمی بوده است. ساکنان محدوده اطراف محل حادثه، به دلیل ناامنی محل به هتل منتقل شدند.
19 مهر ۱۳۹۵: فروریزش در میدان قیام در کنار کارگاه خط ۷ مترو. این حادثه دو کشته داشت. یکی از جانباختگان، کارگر چاه کن بود و دیگری، آتشنشانی که برای نجات کارگر به عمق ۴.۵ متری زمین رفته بود. سه روز قبل از حادثه، ترکهایی روی آسفالت میدان مشاهده شده بود و با حفاری برای شناسایی دلیل ترک خوردگیها، معلوم شد که شکستگی لوله انتقال آب، باعث نشتی آب و شستگی خاک شده است.
۱۱ شهریور ۱۳۹۵: ریزش بخشی از خیابان پیامبر در اطراف مجتمع تجاری کوروش. با این ریزش، گودالی به عمق7 متر ایجاد شد و یک خودروی سواری به داخل گودال سقوط کرد. این حادثه یک مصدوم داشت. به دنبال این ریزش، خط لوله تغذیه گاز منطقه ستاری شمالی مسدود شد. بعد از فرونشست زمین در خیابان پیامبر، ابوالفضل قناعتی که در آن زمان، عضو هیات رییسه شورای شهر تهران بود، در گفتوگوهای رسانهای خود گفت:«نمیتوان سهلانگاری مترو را در ایجاد حفرهها در پایتخت نادیده گرفت، مسوولان مترو موظفند پیش از آغاز عملیات خاکبرداری یا گودبرداری، با دستگاههای پیشرفته، میزان مقاومت خاک را بررسی کرده و هر نوع احتمالی را در نظر بگیرند، متاسفانه در بعضی خطوط مترو این کار به دقت انجام نمیشود یا در برخی مواقع به کندی صورت میپذیرد. درحالی که باید مسیر مترو و سطح استقامت زمین در هر زمان سنجیده و کنترل شود. حتما لولههای فرسوده و آبهای سطحی و سرازیر شدن آب و ترکیدگی لوله هم نقش زیادی در فرونشست زمین دارد، اما علت اصلی نیست، بیشتر علت کمککننده است!»
17 شهریور ۱۳۹۵: ریزش ۷۰ متری تونل در حال احداث متروی کیانشهر. این حادثه ۶ مجروح و ۴ کشته داشت.
15 شهریور ۱۳۹۵: ریزش زمین در خیابان صفی علی شاه. با این حادثه، گودالی به عمق ۵ متر ایجاد شد و کانکسی که پیش از حادثه در محل همین گودال بود، به داخل گودال واژگون شد.
14 شهریور ۱۳۹۵: ریزش زمین در خیابان رجبنیا در منطقه ۱۵. با این حادثه گودالی به عمق سه متر در زمین ایجاد شد. این ریزش به دلیل تجمع آب در سطح زیرین این معبر و آب شستگی ایجاد شد.
19 مرداد ۱۳۹۵: ریزش آب به داخل ایستگاه متروی قلهک. این حادثه به دنبال ترکیدگی لوله فاضلاب در محدوده خیابان شریعتی اتفاق افتاد و آب به داخل مترو و حریم ریلی سرریز شد.
۲۸ خرداد ۱۳۹۵: به دنبال برخورد تجهیزات حفاری خط ۶ مترو با لوله گاز ۱۸ اینچی و انفجار بعد از این حادثه، آتش انفجار به تونل در دست ساخت مترو نفوذ کرد و آسفالت را شکافت و به سطح زمین خیابان کوهسار رسید که با شعلههای مرتفع آتش، یک ساختمان اداری خالی از سکنه دچار حریق شد و ۵ ساختمان مسکونی و اداری خسارت دید و ۱۰ ساختمان مجاور محل انفجار هم تخلیه شد و لولههای آب هم بر اثر شدت انفجار شکست و سیستم مخابراتی، منطقه دچار اخلال شد و کابلهای برق سوخت و برق منطقه قطع شد و گودالی به عمق ۲۰ متر ایجاد شد و در محل انفجار، اختلاف سطحی به ارتفاع ۲۰ سانت ایجاد شد. این حادثه ۵ مصدوم داشت و دو کارگر مترو هم کشته شدند.
رییس شرکت بهرهبرداری مترو گفت که این حادثه ربطی به ساخت تونل مترو در این منطقه ندارد و شهردار تهران، برخورد بیل مکانیکی یا لودر یا ماشین حفاری مرتبط با حفر تونل مترو با لوله گاز را منتفی دانست و گفت: از تاریخ ۲۶ اردیبهشت ماه هیچ فعالیت کارگاهی در تونل مترو از این مسیر انجام نشده و تونل هم استحکامسازی شده بود و تونل ۲۵ متر پایینتر از محل انفجار است.
بعد از حادثه، رییس سازمان مدیریت بحران کشور، حفاریهای مترو را دلیل این حادثه اعلام کرد و گفت که به دلیل بافت خاک در این منطقه، حفاری مترو موجب فروریزش خاک شده است.
29 شهریور ۱۳۹۱: فروریزش در میدان منیریه. با این ریزش گودالی به عمق ۸ متر در زمین ایجاد شد.
23 شهریور ۱۳۹۱: فروریزش زمین در ضلع جنوبی میدان منیریه همزمان با احداث ایستگاه مترو. به دنبال این ریزش، لوله اصلی خط انتقال آب شکست و شبکه آب منطقه قطع شد.
5 شهریور ۱۳۹۱: فرو ریزش زمین در خیابان آزادی. این فرو ریزش به وسعت ۶ متر و با عمق ۳ متر در آسفالت خیابان و مقابل متروی استاد معین ایجاد شد. مدیرعامل مترو گفت: این فروریزش ربطی به تونلهای مترو ندارد، بلکه به علت ناپایداری خاک است.
31 مرداد ۱۳۹۱: فروریزش زمین در اتوبان محلاتی. با این ریزش گودالی در پیاده رو و خیابان ایجاد شد و ۶ خودروی سواری به داخل گودال سقوط کردند. سازمان آتش نشانی، دلیل این حادثه را ترکیدگی لوله اصلی آب اعلام کرد.
27 مرداد ۱۳۹۱: فروریزش زمین در چهارراه وحدت اسلامی. با این ریزش، گودالی به مساحت ۱۵ متر مربع و با عمق ۶ متر ایجاد شد.
مدیرعامل شرکت مترو گفت: این نشست به دلیل حفاری تونل مترو نیست و به دلیل شکستگی یکی از لولههای آب این مشکل ایجاد شده است.
14 اسفند ۱۳۹۰: فروریزش در میدان منیریه. سستی زمین و عملیات عمرانی به عنوان دلیل این حادثه اعلام شد.
معاون بهرهبرداری شرکت آبفای منطقه پنج تهران گفت: چندین بار است که بر اثر بیتدبیری مسوولان مترو و عملیات کنده کاری بدون رعایت مقررات و محاسبات کارشناسی، خیابانها دچار نشست میشود و تاسیسات آب صدمه اساسی میبیند.
25 اردیبهشت ۱۳۸۹: فروریزش در خیابان منیریه. با این حادثه، گودالی به عمق ۱۰ متر در سطح خیابان ایجاد شد، لوله گاز منفجر شد ویک دستگاه کامیون به داخل گودال سقوط کرد.
شرکت آب و فاضلاب تهران اعلام کرد که نشست زمین در مسیر عملیات احداث تونل مترو خیابان ولیعصر پایینتر از میدان منیریه، باعث فرورفتن تاسیسات زیرزمینی از جمله 3شاخه لوله ۱۸ اینچ آب شرب شهر تهران شد.
18 مرداد ۱۳۸۸: تونل توحید ریزش کرد و گودالی با دهانه ۲۰ متر و با عمق ۸ متر در خیابان نواب در فاصله خیابانهای کلهر تا ارومیه ایجاد شد. این حادثه ۴ مصدوم و یک کشته داشت و جوان ۲۸ ساله که راننده بیل مکانیکی بود، در زمان ریزش تونل، در اتاق بیل مکانیکی، حبس و خفه شد. ساکنان اطراف محل حادثه گفتند که دوشب پیش از ریزش تونل توحید، خانههایشان میلرزید و موضوع را به شهرداری منطقه اطلاع دادند ولی اعتنایی نشد.
بعد از حادثه، مدیرعامل سازمان مهندسی و عمران شهر تهران گفت که این حادثه هیچ ارتباطی با تونل توحید ندارد و دلیل بروز آن رطوبت ناشی از نشست قنات و سست شدن خاک بوده است. مدیر منطقه یک سازمان آتشنشانی شهرداری تهران، دلیل نشست زمین را ریزش خاک و حفره یک قنات قدیمی در این محدوده اعلام کرد. سخنگوی شورای شهر تهران، ریزش تونل را تایید کرد و گفت که سرعت در اجرای پروژه یا قصور پیمانکار علت وقوع این حادثه بوده و در بازدید اعضای شورا از تونل، مشکلاتی در احداث مشاهده شد و به اطلاع شهردار تهران رسید. ولی شهرداری توجهی به این نامه نداشته در حالی که طبق اعلام مدیران پروژه، مسیر ایجاد تونل با ۲۴ قنات برخورد کرده است.
27 تیر ۱۳۸۵: ریزش ورودی میدان توپخانه. با این ریزش، گودالی به عمق ۸ متر ایجاد شد. این حادثه دو مصدوم داشت. شهرداری منطقه ۱۲ تایید کرد که دلیل این فروریزش، حفاری مترو، در اطراف میدان توپخانه بوده و به دلیل سست بودن زیرسازی، پیاده روی نبش میدان ریزش کرده، اما به دلیل ترکیدگی شاه لوله آب، شدت ریزش وسعت گرفته است. به دنبال اظهارات شهردار منطقه ۱۲، شرکت آب و فاضلاب شهر تهران اعلام کرد که عدم هماهنگی شرکت مترو در تعمیرات و آسیب به یکی از انشعابات آب منطقه در حفاریهای مترو، دلیل این حادثه بوده است.
24 فروردین ۱۳۸۵: ریزش شمال غربی میدان توپخانه به دلیل حفاری مترو. با این فروریزش، گودالی به عمق ۶ متر و با شعاع ۵ متر در تقاطع خیابان فردوسی و میدان توپخانه ایجاد شد.
گفتوگو با علی بیتاللهی؛ عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی
هفته اول مرداد امسال، مسوولان شهری تهران، جلسهای درباره تاثیر فرونشست بر امنیت ایستگاههای متروی پایتخت داشتند. غیر از نگرانیها و توصیههای کلان، از جزییات مطرح در این جلسه حرفهای بیشتری شنیده نشد. علی بیتاللهی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، میگوید که فرونشست تهران از سالهای پیش از دهه ۱۳۸۰ وجود داشته، اما ظرف ۲۰ سال اخیر، به هنگام ایجاد ایستگاههای متروی پایتخت، هیچ مطالعهای درباره مقاومت خاک و وضعیت لایههای زیرسطحی زمین و حتی پهنههای فرونشست انجام نشده که اگر انجام میشد، حتما محققانی که بر مساله فرونشست و فروریزشها در تهران و سایر استانها مشغول مطالعه و تحقیق هستند، از آن مطلع میشدند. بیتاللهی، پیش از این گفته بود که دلیل ۳۰ درصد از فروریزشها در شهر تهران، نشت پرفشار آب از حدود ۲۲ هزار کیلومتر شبکه فرسوده انتقال آب است که باعث آب شستگی در لایههای خاک میشود. بیتاللهی پیش از این هم به «اعتماد» گفته بودکه در شهر تهران بیش از ۱۳۰۰ رشته قنات با عمق بین ۲ تا ۱۳۰ متر و با طول حدود ۶۰۰ کیلومتر وجود دارد و تراکم قناتها در جنوب تهران بسیار بیشتر است و در مسیر شرق به غرب حدود ۵۱ هزار حلقه چاه قنات (هر ۵۰۰ متر یک رشته قنات) شناسایی شده که دستکاری یا انسداد مسیر قنوات و رها شدگی و خشکاندن قناتها در حفاریهای مترو یا در بلندمرتبهسازیها، علاوه بر آب شستگی تدریجی و پشتهسازی آب در مسیرهای فرعی، حفرههای توخالی در لایههای خاک ایجاد میکند که یکی از دلایل ریزشهای ناگهانی در خیابانهای پایتخت، ریزش این حفرهها بر اثر ارتعاشات محیطی است.
بیتاللهی در این گفتوگو هم، تاثیر حفاری و ایجاد مترو و سایر دلایل فروریزش در پایتخت را بررسی کرده است.
چند روز قبل، نشستی با حضور رییس سازمان مدیریت بحران، مسوولان شهرداری و چند کارشناس زمینشناسی با موضوع تاثیر فرونشست بر ایستگاههای متروی تهران برگزار شد. جزییاتی از این نشست نشنیدیم جز اینکه رییس سازمان مدیریت بحران گفته بود با توجه به فرونشست در تمام نقاط تهران، ایستگاههای مترو باید بهطور مستمر پایش شود. با توجه به اخباری که از فرونشست و فروچالهها در نقاط مختلف شمال و جنوب و غرب و جنوب غرب تهران منتشر شده، وضعیت فرونشست در مناطقی که ایستگاه مترو داریم، چگونه است؟
پاسخ این سوال دو وجه دارد. در سالهای قدیم، در تهران، قناتهای متعددی داشتیم که انسداد مسیر این قناتها با خطوط شرقی غربی مترو، باعث بروز حفرهها و آب شستگی و فروریزش شده است. نمونه این فروریزش را در احداث خط متروی شهران، در امتداد خط ۶ مترو، در حفاری خط مترو در خیابان مولوی، میدان محمدیه، چهارراه مولوی، میدان قیام، بیمارستان اکبر آبادی و چند نقطه دیگر شاهد بودیم. در بررسی این فروریزشها، در تمام موارد، اثر انسداد مسیر قنوات بر آب شستگیها و فروریزشهای روی زمین مشاهده شد. پس یک معضل در عملیات احداث ایستگاههای مترو، فروریزش زمین است؛ همان چالهها و حفرههای ترسناکی که محدود به مناطق شمالی و جنوبی و شرقی و غربی پایتخت هم نیست و در تمام نقاط تهران، این پدیده مشاهده شده است. بسیار مهم است که در احداث خطوط و ایستگاههای مترو، برای عبور رگ آبها و مسیلها که اغلب، از شمال به جنوب تهران هستند، تمهیدات مهندسی در نظر گرفته شود، در غیر این صورت ممکن است فروریزشها گسترش یابد. در شمال تهران، فرونشست زمین نداریم ولی ریزش ناگهانی زمین بر اثر آب شستگیها و تشکیل حفرههای داخلی و ارتعاشات محیطی نظیر حرکت قطارهای مترو، اتفاق خواهد افتاد. مساله دوم، فرونشست ناحیهای است که این پدیده را هم در بخشهای جنوبی تا حدود مرکز تهران شاهد هستیم. مناطقی مانند ۱۷ و ۱۸ و ۱۹ و ۲۱ و محدودههایی از مناطق ۱۰ و ۱۲ تهران، با پدیده فرونشست ناحیهای مواجهند که این وضع هم، ناشی از برداشت آب و افت سطح آب زیرزمینی و پایین رفتن تدریجی سطح زمین است. پس وضعیت متروی تهران، باید هم از منظر تاثیر فروریزش و هم از منظر تاثیر فرونشست بررسی شود. فروریزش، ممکن است بر اثر آب شستگیها اتفاق بیفتد و فرونشست، ناشی از افت سطح آب زیرزمینی است. به عنوان مصداق مشخص، میتوان از وضعیت منطقه ۱۸ تهران گفت که به دنبال برداشت از منابع زیرزمینی برای تامین آب شرب پایتخت، سرعت فرونشست در این منطقه، طی سه سال اخیر و نسبت به دو سال قبل از آن، سه برابر افزایش یافته و با افت لایههای سطحی زمین، انحنایی در مسیر عوارض طولی ایجاد خواهد شد. این انحنا، ممکن است در خطوط راه آهن، در جادهها و حتی لولههای آب و فاضلاب ایجاد شود و محدود به خطوط مترو نیست.
مثل آنچه در خط راهآهن تهران- مشهد اتفاق افتاد و فرونشست باعث جابهجایی خطوط راهآهن شد. در دشت مهیار اصفهان هم شاهدیم که شدت فرونشست، خطر جابهجایی خط راهآهن را تشدید کرده است.
بله و گزارشی هم درباره فرونشست در خط راه آهن اصفهان- شیراز (دشت مهیار) تهیه شده است. در پهنههای فرونشستی، مسیرهای طولی و خطی، بسیار شدیدتر تحت تاثیر قرار میگیرند. سازههای دارای بدنه صلب مثل تونل مترو که با بتن ساخته شده، در مسیرهای طولی و خطی قرار دارد و به همین دلیل، در طراحی خطوط مترو، این تاثیرپذیریها باید بهطور جدی در نظر باشد. گاه اتفاق افتاده که یک مسیر طولی و خطی، آماده و ساخته شده ولی به مرور زمان، اثر فرونشست در این مسیر طولی و خطی، باعث ایجاد ترک و شکاف و نفوذ آب شده است. چنین تاثیراتی، به ویژه در تونل مترو، میتواند بسیار بسیار مشکل ساز و حتی بحران ساز باشد، چون تمام خطوط غربی شرقی مترو، با مسیر شمالی جنوبی قناتها و رگ آبهای تهران، تقاطع دارد.
خطر قنوات و رگ آبهای زیر زمینی برای خطوط شرقی غربی متروی تهران چیست؟
در حال حاضر، یکی از خطوط شرقی غربی مترو، در شمال تهران در دست طراحی است. خط ۶ مترو هم یک خط شرقی غربی است که از امتداد خیابان مولوی تا شهرری ادامه دارد. بعضی نواحی مثل منطقه ۱۲، محل تجمع رشته قناتهاست و پدیده تقاطعی، خیلی خیلی حادتر میشود. هرچه به سمت جنوب تهران برویم، خطوط قنوات، بیشتر به سطح زمین نزدیک میشود. نزدیک شدن خطوط قنوات به سطح زمین، باعث میشود بدنه تونل مترو، مسیر رگ آبهای زیر زمینی را کاملا قطع کند. توجه داشته باشیم که اختلاف ارتفاع از شمال تا جنوب تهران، حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ متر است و آب زیر سطحی، با سرعت بسیار زیادی در مسیر شمال به جنوب از طریق مجاری و رگ آبها جریان دارد. این آب، سفره زیر زمینی نیست، بلکه آبهای موضعی رشته قناتها و رگ آبهاست که از دامنهها به سمت جنوب جاری میشود. وقتی مسیر این آبها در زیر سطح زمین و مثلا در عمق ۱۰ متری یا ۲۰ متری، با تونل مترو مسدود میشود، آب پشته میکند و جریان آب متوقف میشود ولی بالاخره مسیر خودش را پیدا میکند. این مسیر جدید، همان آب شستگی است که باعث ایجاد حفرهها و مغارهای بسیار بزرگ در زیر سطح زمین میشود. فضای خالی شده در زیر سطح زمین، به مرور بر اثر ارتعاشات محیطی مثل ترافیک، ریزش میکند و به سطح زمین نزدیک میشود و یکباره، فروریختگی اتفاق میافتد. چند سال قبل، فروریختگی در میدان قیام، جان دو نفر را گرفت. حادثه دیگری در منطقه شهران، باعث قطع خط گاز پرفشار ۲۵۰ PSI و آتشسوزی شد که ارتفاع شعلههای آتش، تا ۵۰ الی ۶۰ متر میرسید. فروریختگی، ممکن است باعث فرو ریزش ساختمانها شود. سازههای طولی زیر زمینی، باید با توجه به عوارض فرونشست و فروریزش زمین احداث شود. پایش بعد از احداث، اقدام خوبی است ولی این پایش باید قبل از احداث انجام شود تا با حادثه مواجه نشویم.
در یک سال اخیر و در جنگهای ۱۲ روزه و ۴۰ روزه، مسوولان شهری و دولت گفتند که تهران پناهگاه ندارد و شهروندانی که بابت خطر موج انفجار یا اصابت بمب و موشک و پهپاد، احساس ناامنی دارند، میتوانند به ایستگاههای مترو پناه ببرند. در جنگ ۱۲ روزه، به ایستگاههای متروی راه آهن و ابن سینا و هروی و هفت تیر رفتم و شهروندانی را دیدم که در طبقه دوم ایستگاه مترو مستقر شده بودند و مسوولان ایستگاهها به من گفتند جنس دیوارها و سقف تونل مترو، از بتن است و عمق تونلها، مانع از تخریب بر اثر موشک و بمب و پهپاد و موج انفجار خواهد شد. آیا ایستگاه مترو در مقابل فرونشست مقاوم است؟
عظمت پدیده فرونشست، قابل مقایسه با انفجارات نیست. انفجار، در سطح اتفاق میافتد و نیروی انفجار، پس از چند متر مستهلک میشود ولی فرونشست، در زیر سطح رخ میدهد و هر چه در سطح هست را پایین میکشد. فرونشست، نیروی کشندهای از زیر تونل مترو است و هر جسمی با هر میزان استحکام، به هیچوجه نمیتواند در مقابل این نیرو مقاومت کند و به تدریج دچار ترک خوردگی میشود. جسم صلب بتنی تونل مترو، اگر در زون فرونشستی واقع شده باشد، به مرور از فرونشست تاثیر میگیرد. البته این تاثیرگیری، در یک سال و دو سال قابل مشاهده نیست. فرونشست در تهران، پیش از دهه ۱۳۸۰ ایجاد شده بود و متروی تهران که در این دو دهه ساخته شده، هنوز اثر فرونشست و فرونشست تجمعی را چندان تجربه نکرده ولی به مرور، بار و فشار فرونشست بر بدنه مترو تحمیل میشود و به دنبال افزایش این بار و فشار، حتما فرونشست رخ خواهد داد. لازمه پیشگیری از حادثه برای متروی تهران، ملاحظات و تمهیدات مهندسی یا طراحی صحیح خطوط مترو و عبور دادن خطوط از نقاطی است که کمترین برخورد را با فرونشست نامتقارن داشته باشد یا اینکه با ایجاد درزهای انعطاف یا نصب لرزهگیرهای صنعتی (flexible joint) این تنش کاسته شده و تونل مترو، ایمن شود ولی تمام تمهیدات باید قبل از احداث تونل انجام شود.
آیا دو دهه قبل و پیش از احداث متروی تهران، تاثیر فرونشست بر خطوط مترو، بررسی شده بود؟
خیر، متاسفانه پدیده فرونشست و ملاحظات مهندسی مرتبط، حتی امروز هم لحاظ نمیشود و حتی در طراحی عوارض طولی مترو، بسیار میبینیم که به هیچوجه، ضوابط الزام آور و دستورالعملهای فنی مهندسی، اصلا وجود ندارد.
یعنی دو دهه قبل هم در گسترش خطوط مترو، ملاحظات فرونشست در پایتخت انجام نشد؟
خیر، در طراحی خطوط متروی تهران، ملاحظات فرونشست اصلا وجود نداشت. پدیدهای که امروز با عنوان فرونشست روی میز مسوولان میبینید، پدیده جدیدی است. البته فرونشست در تهران، مساله جدیدی نیست، بلکه از اواسط دهه ۱۳۹۰ و با کمک رسانهها و فضای مجازی، به بحث داغ مسوولان تبدیل شد و پیش از آن، فرونشست تهران چندان مورد توجه نبود.
شما اولین اطلس گسلهای تهران را منتشر کردید و طبق نقشههای این اطلس، تمام مناطق تهران روی گسل هستند. گسلها تا چه حد و چگونه برای خطوط متروی تهران خطرآفرین است؟
اگر زلزله بزرگی در تهران رخ بدهد و این زلزله، باعث جابهجایی در امتداد گسل شود، حتما تمام مستحدثات زیرسطحی و به خصوص، عوارض طولی و از جمله خطوط مترو و خطوط گاز، تخریب میشود و این مستحدثات، امکان مقاومت در برابر جابهجایی پوسته زمین را ندارند.
با اینکه ایستگاه و تونل مترو، از جنس بتن است ولی میگویید که با زلزله، ایستگاههای مترو تخریب خواهد شد؟
تصور کنید که بخواهیم نیروی بسیار عظیمی را با نخ قرقره کنترل کنیم. تصور مقاومت خطوط مترو در برابر نیروی گسل و زلزله، تصور ساده لوحانه و غیرکارشناسانه است. این مقاومت، امکانپذیر نیست. اغلب گسلهای تهران و به خصوص، گسلهای اصلی تهران، راستای شرقیغربی دارد. در زونهای تقاطع خطوط مترو با گسل، جابهجایی پوسته زمین بسیار خسارت بار خواهد بود.
